Hoe Poetin zichzelf onmisbaar maakt

De eenzame dictator

De Franse president De Gaulle wist het: een Sartre arresteert men niet. President Poetin van Rusland weet het niet. Met Kasparovs aanhouding laat hij zich in de kaart kijken. Hoe ver gaat hij om de rekening van zijn nakende dictatuur te betalen?

Medium 0263

Het is voor een politicus moeilijker om dictator te zijn en te blijven dan om als democraat door het publieke leven te gaan. Alle gradaties daartussen worden lastiger naarmate dictatuur meer lonkt. Een democratische politicus moet weliswaar rekening houden met een oppositie die hem kan laten struikelen, maar hij kan de verantwoordelijkheid voor het beleid delen met anderen. Een dictatoriale leider op zijn beurt staat er helemaal alleen voor. Hij kan de schuld voor wanbeleid wel naar de dommeriken beneden afwentelen, maar uiteindelijk is hij verantwoordelijk voor die minkukels waarmee hij zich omringt. Al het goede komt immers van hem en daarmee komt per definitie ook al het kwade uit zijn koker. Tijdens het aardse leven wordt deze paradox door de eigen pluimstrijkers gecompenseerd met de nodige persoonlijkheidscultus. Maar na het verscheiden van de dictator is zelfs die troost niet meer gegarandeerd, zodat hij zich nooit verzekerd weet van een rustige pensioendatum, als hij die al vredig haalt. De belangrijkste handicap van de almachtige leider is echter dat hij nooit kan inbinden en derhalve – wanneer een klein en aanvankelijk onbeduidend deel van het volk zo serieus mort dat het straatstenen gaat regenen – geen compromis mag zoeken met zijn tegenstanders. Wat begint als een overzichtelijke ‘gepassioneerde minderheid’ kan door buitensporige repressie in een paar handomdraaien de stem van een zwijgende meerderheid worden. Zeker als het machtsapparaat zich te buiten gaat aan het knuppelen van weerloze ouden van dagen of enthousiaste jongeren uit de elite zelf. Aldus schept geweld slechts ‘martelaren van het volk’.

Na bijna acht jaar aan die top moet ook president Vladimir Poetin van Rusland dat ervaren. Hij begint zichzelf gestaag vast te draaien in zijn eigen ‘dictatuur van de wet’, die steeds meer ruikt naar dictatuur en steeds minder naar wet. Het Kremlin kan zich niet meer inhouden. Zelfs de geringste uitdaging is al reden erop los te slaan. Ongeveer tien maanden voor de presidentsverkiezingen van maart 2008, wanneer Poetin conform de grondwet plaats zou moeten maken voor een door het volk te kiezen opvolger, mag kennelijk niets meer aan het toeval worden overgelaten.

In de formele politieke arena hebben de autoriteiten amper enige oppositie te duchten. De kieswetten zijn zodanig aangepast dat alleen de communistische kprf, de corrupte clown Zjirinovski en de door het Kremlin gesubsidieerde partij Rechtvaardigheid van senaatsvoorzitter Mironov nog kans hebben op zetels naast die van de staatspartij Verenigd Rusland die de nieuwe president zal herbergen. Maar het Kremlin etaleert desondanks ongekende nervositeit over elk ongecontroleerd politiek geluid op straat.

Afgelopen weekeinde werd dat gebrek aan incasseringsvermogen zichtbaarder dan ooit. Terwijl Poetin zaterdag met Silvio Berlusconi (oppositieleider in Italië) en Jean-Claude Van Damme (acteur en spierbundel) in Sint-Petersburg een freefight-gala bezocht, leefden de binnenlandse strijdkrachten zich uit op een handjevol burgers.

Bijna elk weekeinde vinden er sinds een paar maanden in een van de grote steden demonstraties plaats tegen Poetin: de zogeheten marsj nesoglasnich, ‘mars der dissidenten’. Bijna elk weekeinde worden de verloven van de politie ingetrokken om deze betogingen uit elkaar te duwen of te meppen. De inzet die de overheid zich daarbij getroost, is die van de olifant tegen een mug. Zaterdag 14 maart zette ze in Moskou ongeveer negenduizend man Mobiele Eenheid in tegen naar schatting tweeduizend betogers. In Sint-Petersburg was het nog gekker: achtduizend politiemannen op nog geen duizend demonstranten, onder wie Maria Gajdar, de dochter van Jeltsins economisch shocktherapeut en (vice-)premier Jegor Gajdar, die daar werd aangehouden. Zelfs in die verhouding acht tegen één wist het gezag geen orde te scheppen. De mars mondde uit in overwerk voor de plaatselijke ziekenhuizen.

Dat schrikbarende gebrek aan inventieve repressie verraadt óf panische angst óf een diepe behoefte om te intimideren. Want de organisatie van de marsen is een dermate bont gezelschap dat de staatsmacht er weinig van te vrezen heeft. De organisatoren zouden eerder elkaar de hersens inslaan, als ze daarvoor de tijd en de rust hadden, dan dat ze het eens zouden worden over een gemeenschappelijk programma.

De rank and file van de demonstraties wordt gevormd door de activistische jeugd van de Nationaal Bolsjewistische Partij van de romancier en essayist Edoeard Limonov, een intelligente avonturier à la de klassieke fascist Gabriele d’Annunzio, kortom, een antidemocraat met wie het prettig bier drinken is. Sinds kort heeft de jongerenorganisatie van de sociaal-liberale partij Jabloko van oud-parlementariër en econoom Grigori Javlinski zich daarbij gevoegd, tot ongenoegen van de politieke leider zelf, die door het Kremlin zo effectief is geïsoleerd dat hij ook zijn greep op zijn eigen gelederen verliest. Het (inter)nationale uithangbord intussen is Garri Kasparov, waarschijnlijk de beste schaker aller tijden maar vermoedelijk ook een van de slechtste politici sinds mensenheugenis. Een anekdote ter toelichting. In juni 1990 vond in het wijkstadhuis van het Lenin-rayon in Moskou de oprichtingsvergadering van de Democratische Partij van Rusland plaats. Ook de wereldkampioen schaken was als co-stichter aanwezig. De bijeenkomst begon ’s ochtends rond koffietijd. Tegen de lunch waren er al twee partijen, met dank aan Kasparov.

Kasparov is in de afgelopen zeventien jaar wijzer geworden. Maar hij blijft, politiek gesproken, een zwerfkei zonder programma. Toch werd hij zaterdag bij de mars der dissidenten in Moskou gearresteerd, konden buitenlandse televisieploegen zijn laatste woorden vanuit de arrestantenbus filmen en lieten de autoriteiten hem na een half etmaal weer vrij, waarna Kasparov met een telefonisch interview de hele zondag niet van cnn was weg te slaan. De beelden van bejaarde mannen en vrouwen die onder de voet werden gelopen door de oproerpolitie of regelrecht klappen kregen en die in Rusland alleen mond tot mond konden worden naverteld omdat de televisie ze niet liet zien, waren het virtuele begin van een publicitaire nederlaag voor het Kremlin. Russen zijn namelijk gewone mensen, en net als gewone mensen houden Russen er niet van als hun ouders of kinderen in elkaar worden geslagen, ongeacht het politieke doel ervan.

De aanhouding van Kasparov illustreert bij uitstek dat het gezag van Poetin de draad kwijt is. Voor Kasparov geldt in Rusland wat in de jaren zestig volgens president Charles de Gaulle in Frankrijk voor Jean-Paul Sartre gold: ‘een Voltaire’ arresteert men niet.

Is Kasparov zo al tot een symbool gepromoveerd, daarmee zijn nog niet alle gevaren voor het Kremlin beschreven. Ook aan de universiteiten broeit het. Op de sociale faculteit van de Moskouse Staatsuniversiteit Lomonosov staan studenten en decanaat tegenover elkaar. Het onderwerp van het conflict mag geen naam hebben. Volgens de studenten is de universiteit omgebouwd tot een kazerne, waar pasjes en camera’s alle bewegingen registeren, is het eten in de mensa te duur sinds de kantine is geprivatiseerd door de zoon van de decaan, en heeft het curriculum geen relatie met de eisen van de 21ste eeuw. ‘We willen gewoon dat deze faculteit ophoudt de ambachtsschool van de universiteit te zijn’, aldus een van de studenten. Toen de studenten een actiegroep in het leven riepen, kwam de politie bij de leiders langs. Het hielp niet. De rector magnificus probeerde de angel er afgelopen week uit te halen door de studenten tegemoet te komen.

Het is een conflict van niets, net als de kwestie van de gemengde slaapzalen op de universiteit van Nanterre in 1968. Maar dat de studenten de schaamte voorbij zijn, zegt iets. De rek raakt er in Rusland uit. Vorig jaar werd dat al duidelijk toen een hele wijk, in Zuid-Boetovo, te hoop liep tegen de bulldozers en de ME die de buurt moesten schoonvegen om plaats te maken voor dure nieuwbouw. Nu kan zelfs de warme prak in een mensa al iets ontketenen. Geld biedt geen soelaas meer. Nadat de meeste structurele hervormingen (zoals het omzetten van het dienstplichtigenleger in een beroepsarmee, de modernisering van de rechterlijke macht) zijn gestrand en de meeste brandhaarden (Tsjetsjenië en de Kaukasus) zijn blijven smeulen, neemt nu ook de economische groei af. Hoewel de energieprijzen nauwelijks dalen – een vat olie kost drie keer meer dan in 2000, toen Poetin voor het eerst werd verkozen – steekt de onstuimige opmars van het bruto binnenlands product bleek af bij die van vergelijkbare landen zónder energiebronnen. Volgens de voormalige presidentiële adviseur Andrej Illarionov, die begin deze maand een opzienbarend artikel publiceerde in de (semi-)onafhankelijke zakenkrant Kommersant, is China tussen 2000 en 2006 met 88 procent ongeveer een derde harder gegroeid dan Rusland, dat 58 procent kon bijschrijven. Zelfs energieloos Georgië en Oekraïne deden het in het afgelopen jaar niet slechter, aldus Illarionov, die als adviseur weliswaar nooit enig gewicht in de schaal heeft weten te leggen maar wel kan rekenen.

Omdat de materiële afkoopsommen van de afgelopen jaren onder druk staan, kan dit negatieve economische tij alleen nog politiek worden gekeerd. De ongearticuleerde onvrede van menige Rus – ten dele overigens de aard van het beestje – mag dus niet in contact komen met de activisten van Kasparov. De campagnestrategie van het Kremlin laat zich op voorhand al uittekenen. De opponenten – variërend van binnenlandse ‘dissidenten’ tot buitenlandse ngo’s die zich met mensenrechten en andere onpatriottische zaakjes bezighouden – worden via politie, justitie en fiscale recherche opgeblazen tot zo’n gevaar voor de openbare orde en vooral de stabiliteit van het ‘grootse’ Rusland dat er wel maatregelen moeten worden genomen. Bijvoorbeeld een wijziging van de grondwet, zodat Poetin in maart 2008 toch op mag voor een derde termijn. Want welke opvolger ook uit de tombola rolt en welke electorale malversaties er ook losbarsten, iedere andere president dan Poetin zal te maken krijgen met een machtsvacuüm omdat hij eerst weer economisch lucratieve posities zal moeten verdelen voordat hij het volstrekte vertrouwen krijgt van alle belanghebbenden rondom het Kremlin. Elk ander scenario is ook denkbaar.

Want zelfs al het repressieve werk van nu kan onverwacht toch nog tevergeefs blijken. Bijvoorbeeld als popster Ksenia Sobtsjaka op een onbewaakt ogenblik wordt belaagd door de Mobiele Eenheid. Ksenia Sobtsjaka is een vloekend en tierend schandaalmeisje. Maar ze is ook de dochter van de eerste vrijelijk gekozen en jong overleden burgemeester van Sint-Petersburg, van de man die in 1991 een gesneefde kgb-agent uit de ddr de kans bood als topambtenaar een nieuw leven te beginnen. Ksenia is de dochter van niemand minder dan Poetins vroegere beschermheer Anatoli Sobtsjak, zonder wie de huidige president vermoedelijk niet veel meer zou zijn geweest dan een verdienstelijke ondernemer in persoonsbeveiliging van zakenlui.

Ksenia is een soort Paris Hilton en dus onbeduidend. Maar een representant van de jeunesse dorée kan wel de vonk zijn die de vlam doet ontbranden. Juist in landen die worden geregeerd door beklagenswaardige en eenzame alleenheersers kan solidariteit soms vreemde vormen aannemen. Wee de ME’er die Ksenia of ander kroost van Poetins elite ergens per ongeluk in elkaar mept: hij slaat een nagel aan de doodskist van het huidige Kremlin.

Foto: Oleg Klimov
Kasparov (links) en Limonov (midden) in de trein van Sint-Petersburg naar Moskou