De eer der Turken

Het broeit in de Turkse gemeenschap. Er gaan geruchten dat Nederland een heus komplot tegen de Turken voert. Wie verspreiden die geruchten? En is de Turkse geheime dienst ook in Nederland actief? ZE LIJKEN geselecteerd op hun ‘communicatieve vaardigheden’. Neem bijvoorbeeld de woordvoerder van de fundamentalistische Aya Sofya, die op het Nederlandse publiek zo redelijk overkomt. Als je belt met organisaties die als nationalistisch te boek staan, krijg je perfect Nederlands sprekende en zich diplomatiek uitdrukkende medelanders aan de lijn. Zijn de Grijze Wolven terug in een nette gedaante? ‘Wij zijn Westeuropese Turken met een eigen taal: we spreken noch Nederlands, noch Turks, maar een combinatie van de twee. Onze kleur: een beetje groen - symbool van de islam, en een beetje rood - de westerse kleur’, zegt Halil Ibrahim Emili, voorzitter van de HTIKB (de unie van Turkse moslimorganisaties in Nederland), tevens ex- Grijze Wolf. ‘Een jeugdzonde’, zegt hij lachend.

Emili is actief in het CDA, net als Emin Ates, de voorzitter van de Turkse Islamitische Culturele Federatie, die zich nog even verkiesbaar heeft gesteld voor de Tweede Kamer. Het CDA-lidmaatschap is niet het enige dat ze met elkaar gemeen hebben; beiden zien een komplot van de media, de politie en de politiek. ‘De kranten schrijven over de Turkse drugsmaffia, terwijl het een PKK-aangelegenheid is’, moppert Ates. De politie, zegt hij, bagatelliseert opzettelijk de afpersingen door PKK- leden, terwijl Nederland bedreigd wordt door een toestroom van PKK'ers uit Duitsland: 'Zij nestelen zich in elke plaats. De overheid doet niets.’
'Het zou kunnen’, zegt HTIKB-voorzitter Emili, van origine bedrijfseconoom, nu ouderenwerker, 'dat er achter de gordijnen een politiek besluit is genomen - en wel dat het tijd is dat de gastarbeiders teruggaan. Het scenario: men wil stap voor stap de Turkse gemeenschap een slechte naam bezorgen.’
Ates: 'Wij hebben het sterke vermoeden dat de Nederlandse overheid bewust religieuze fanatieke organisaties helpt.’ Ates licht toe dat de overheid instellingen subsidieert die deze groepen steunen. Hij wil niet op het thema ingaan: 'Ik probeer dit al vijftien jaar tevergeefs aan uw collega’s uit te leggen.’ Hij meent dat de overheid de Turkse gemeenschap van 250-duizend zielen bewust wil verdelen: 'Om ons makkelijker te beheersen en dus te heersen. Ik zou hetzelfde doen. Ik neem het ze niet kwalijk. Ik zou ook nooit een hechte eenheidsgroep willen.’
EEN BEETJE nationalisme is Turkije niet vreemd. In het voorwoord van de huidige grondwet: 'Tegenover het Ataturkse nationalisme kan geen enkele ideologie verdedigd worden.’ Op school beginnen de kinderen elke maandagochtend met een vast ritueel. Staande in keurige rijtjes zingen zij het volkslied en eindigen met de kreet: 'Ik ben blij dat ik Turk ben.’
De Turken worden te makkelijk verdacht van nationalisme, vindt turkoloog T. Sunnier, verbonden aan de Universiteit van Utrecht: 'Men noemt heimwee en banden met het land van herkomst al nationalistisch.’ Sunnier meent dat er geen sprake is van grootschalig of oplevend nationalisme. Uit gesprekken met Turkse jongeren werd hem duidelijk dat zij zich vooral op Nederland richten.
Naci Demirbas denkt er anders over. Demirbas, voorzitter van de adviesraad Turken (die advies geeft aan minister Dijkstal), wijst op de misleidende boodschap van nationalistische organisaties. Hun wens klinkt namelijk heel legitiem: 'Integratie met behoud van de identiteit, met inbegrip van nationalistische en religieuze waarden.’ Tot zover niks aan de hand, maar: 'De manier waarop het naar voren wordt gebracht, het taalgebruik, dat is heel gevaarlijk. Men wordt aangespoord om de waarde van het Turks zijn boven alles te stellen.’
Hasan Ayhan, voorzitter van DIDF, de federatie van democratische arbeidersverenigingen in Nederland, maakt zich zorgen. De oorlog in Turkije komt op Nederlands grondgebied - zij het nog in de vorm van een koude oorlog. 'Zowel Koerdische als Turkse nationalistische organisaties proberen de gemeenschap te verdelen’, zegt Ayhan. Het gaat om infiltratie op alle terreinen. 'In de moskee Mescidi Asa in Geuzenveld hangen de muren vol met symbolen van de Grijze Wolven’, zegt Ayhan. Geliefd object zijn volgens hem ook de koffiehuizen, waar zowel Turkse als Koerdische nationalisten/fundamentalisten neerstrijken om zieltjes te winnen. En sportclubs lijken het nieuwste doelwit. Uitwassen hiervan zijn relletjes zoals onlangs tijdens de vriendschappelijke wedstrijd tussen Vitesse en het Turkse nationale elftal. Geen voetbalfanatisme, meent Ayhan, maar door nationalisten opgestookte supporters: verlies is krenking van de nationale eer.
En dan de demonstratie van 25-duizend (aldus Nederlandse media) of zeventigduizend (volgens Turkse media) Turken op 23 april tegen de installatie van het Koerdische Parlement in Den Haag. 'Turkije, we staan achter je’, was de leus. Was het wel louter een demonstratie tegen de PKK? Het veelvuldig gesignaleerde Grijze-Wolvenhandgebaar en dito spandoeken doen vermoeden dat nationalistische gevoelens in het spel waren. Het is Turkije, zeggen sommigen, die de hele 'machinerie’ in gang heeft gezet. Bijvoorbeeld via oproepen op de Turkse tv - een machinerie waarin nationalistische organisaties in Nederland plots naar buiten traden. Ook tot dusver onbekende figuren stapten naar voren en zelfs de DSDF, de sociaal-democraten onder leiding van Musa Ozturk deed van harte mee - tot verbijstering van progressieve Turken.
MEN FLUISTERT DAT nationalistische en fundamentalistische organisaties pogen binnen te dringen in gesubsidieerde instellingen. Bijvoorbeeld in het IOT (Inspraakorgaan Turken) dat door Binnenlandse Zaken wordt gefinancierd. Ondanks bezwaren van de progressieve HTIB (de Turkse arbeidersvereniging) is de HTIKB (de unie van Turkse moslimorganisaties in Nederland) toegelaten als lid. Naci Demirbas, voorzitter van HTIB, vermoedt dat deze club banden heeft met de Grijze Wolven - de oprichters van deze organisatie waren vroeger actief in de kringen van de Grijze Wolven. Emili, voorzitter van de HTIKB: 'In 1985 hebben wij met deze groep gebroken. We richten ons nu op een zachte integratie van Turken, dus met behoud van eigen identiteit.’
Demirbas vertrouwt Emili’s HTIKB toch niet en verwijst naar het laatste congres: 'De gastspreker was Musa Serdar Celebi uit Duitsland, handlanger van Mehmet Ali Agca, die de aanslag op de paus heeft gepleegd. Celebi is nu de voorzitter van een heel grote federatie in Duitsland die zich afgesplitst heeft van de MHP, maar in mijn optiek nationalistisch en fundamentalistisch is gebleven.’
Zowel Demirbas als Ayhan bespeuren in de gemeenschap dat het nationalisme toeneemt. 'Spookverhalen’, spot Emin Ates. Hij zegt dat de PKK in samenwerking met Turks links de geruchten bewust verspreidt: 'Zij willen de meerderheid zwart maken. Er gaan al twintig jaar verhalen dat de Grijze Wolven met z'n tienduizenden uit het Kralingse Bos zullen komen.’ Is het zo ver? 'Enkele duizenden Turkse nationalisten togen zaterdag in Den Haag naar een bijeenkomst van de als extreem-rechts bekend staande MHP-partij. Met vlaggen en het symbool van de partij: drie halve manen’, luidt het onderschrift bij een foto in het Rotterdams Dagblad van 9 oktober.
Uit onvrede met politieke en maatschappelijke organisaties - die zouden niet open staan voor de participatie van Turken - zoeken Turken hun heil binnen eigen clubs. 'Een Nederlandse organisatie kan onze problemen niet oplossen’, zegt bijvoorbeeld Emili van de HTIKB, 'want ze kennen onze behoeften niet. Maar wij kennen onszelf.’
Bijna had Nederland een Turkse politieke partij gekend - met als aanjager het ex- PvdA bestuurslid Seil Arda. De Turken die men in de zomermaanden voor de partij benaderde, gaven echter niet thuis, en degenen die wel reageerden, kon men niet op een lijn krijgen. Achter de schermen wordt nu gewerkt aan het opzetten van een Turkse 'actiegroep’ die de politiek met eisen zal bestoken - onder dreiging van stemadviezen.
In Duitsland (meer dan twee miljoen Turken) lukte het wel. Daar werd op 29 oktober een Turkse partij opgericht. Voorzitter is de advocaat Sedat Sezgin, die de Turken wil gaan vertegenwoordigen. In een interview in de Turkstalige krant Evrensel werd aan Sezgin de vraag gesteld of het de bedoeling is via deze partij een georganiseerd klein Turkije in Duitsland te stichten. Antwoord: 'Ja, onze partij is hiertoe een middel.’ Vanaf de geboorte tot zijn dood, stelde de voorzitter, heeft een Turk geen Duitsers nodig: 'Zij hebben Turken niet toegelaten tot de politiek en ons bestraft met getto’s. Onze partij is een gettopartij.’ Sezgin zei zich te verheugen op zijn installatie in het Duitse parlement: 'Ik zal in mijn eigen taal mijn maiden-speech houden. Dat is een eer voor Turkije.’
WIE O WIE zit achter de Turks-nationalistische opleving in Europa? De Turkse overheid, zo luidt het unanieme antwoord van de mensen die we spreken. Turkije heeft om te beginnen twee troeven in handen: de door Turkije gestuurde en betaalde imams (geestelijken) en TRT-internationaal, de Turkse staatszender die op de kabel zit. Volgens onderzoek gaat tachtig procent van de kijktijd van Turken op aan de TRT. Wat zendt de TRT zoal uit, behalve de wervelende shows met hoogblonde zangeressen? Het nieuws begint steevast met en reclamespotje waarin bijvoorbeeld een Turkse voetballer of bekende artiest vertelt dat hij alles voor Turkije over heeft. Gevolgd door toespraken van premier Ciller of president Demirel die alle problemen terugvoeren naar de 'PKK-terroristen’ - de ideale zondebok. Pure oorlogspropaganda, meent turkoloog T. Sunnier. 'Er mag geen enkele nuance worden aangebracht.’
Wat in beeld gebracht is, kan de kijker nog eens nalezen in de Hurriyet met het logo: 'Turkije is van de Turken.’
En dan de veiligheidsdienst, de beruchte MIT. Betrouwbare bronnen hebben sterke vermoedens dat MIT-agenten zich bewegen in het circuit - van moskee tot en met in de zakenwereld, waar mensen worden gesignaleerd die opmerkelijk goed op de hoogte zijn van de bestuursleden van de belangrijkste Turkse organisaties. De gepensioneerde stafchef Dogan Gures zei onlangs in een interview dat er honderdzestig MIT-agenten actief zijn in Europa - althans in de tijd dat hij stafchef was, zo'n drie kwart jaar geleden. De Turkse krant Evrensel onthulde onlangs dat drie imams, te weten Osman Duzcan, Husnu Oz, en Abdulkadir Aldir in Gelsenkirchen ontslagen waren. De reden: zij weigerden informatie door te spelen aan de MIT. Een MIT-spion, tevens spijtoptant, stapte naar de krant om de praktijken van de MIT in Duitsland bekend te maken: de club wil informatie over Turkse organisaties en actieve personen. Harmut Ferse, hoofd van de rechtbank in de provincie Hessen, maakte in april vorig jaar bekend dat de MIT in Duitsland erg actief is. Vier jaar eerder onthulde justitie al dat in het Turkse consulaat in Hamburg twee spionnen zaten. Evrensel publiceerde onlangs de namen van enkele MIT-topfiguren, zoals Osman Nuri Gursoy en Dr. Celalettin Yavuz, verantwoordelijk voor Duitsland; generaal Gulemre Aybars, verantwoordelijk voor Europa. De onthullingen over Nederland moeten nog komen.
TURKIJE, zegt Demirbas, lijdt aan een 'verborgen minderwaardigheidscomplex’, waar de nationalisten dankbaar gebruik van maken. De oorzaken van dit complex: op alle fronten gaat het mis: de economie verslechtert, de Koerdische kwestie wordt maar niet opgelost, de toelating tot de Europese Unie wordt geblokkeerd en zelfs die tot de Douaneunie is nog steeds niet zeker. Allemaal zaken die het zelfvertrouwen geen goed doen, zegt Demirbas, en waardoor zowel fundamentalisten als nationalisten hun slag kunnen slaan. Dit is onrecht, stellen zij, dat het Westen ons aandoet (zoals altijd). Demirbas: 'Daarbij worden westerse normen zoals democratie en mensenrechten ook in een kwaad daglicht gesteld: dat zijn sjablonen, zeggen zij, die het Westen ons wil opleggen.’
Turkse nationalistische organisaties profileren zich de laatste tijd op de Koerdische kwestie. Turkije, stellen zij, mag zelfs geen klein stukje steen aan de separatisten afstaan. De angst voor de afscheiding van de Koerden is een bron van kracht. Nationalisten wijzen ook op de positie van Turkije. Hun boodschap: het arrogante Westen zal Turkije nooit accepteren als gelijkwaardige partner. Turkije, zeggen zij, kan zich beter richten op islamitische en Turkstalige landen. Zo is Alpaslan Turkes, de voorzitter van de MHP, de nationale actiepartij, druk doende met het leggen en onderhouden van contacten met Turkstalige landen (in de voormalige Sovjetunie). Premier Ciller beschouwt hem als een minister-buiten-dienst.
In Nederland wordt het nationalisme in de kaart gespeeld door de verpaupering van de Turkse gemeenschap, vinden zowel Demirbas als Ayhan. De beruchte gettovorming met zijn uitzichtloosheid, werkloosheid en discriminatie maakt mensen vatbaar voor nationalistische denkbeelden. Terugkeer naar de eigen patronen, zegt Demirbas, is geen gevaar voor de samenleving: 'Ze zijn eerder een gevaar voor zichzelf.’
De situatie verhardt, signaleren insiders. Turkse organisaties die zich openstellen voor Koerden krijgen van nationalistische organisaties snel het etiket PKK-club opgeplakt. En PKK-sympathisanten - hiertoe aangezet door de PKK, die met de satelliet MED-TV de wereld bestormt - zien in elke Turk een verlengstuk van de Turkse overheid.
Er vinden incidenten plaats. Voordat in het najaar een groots intercultureel feest in de Rotterdamse Kuip kon plaatsvinden, maakte een Turk op de radio bekend dat de Koerden niet welkom zijn: 'Als de Koerden zich laten zien, dan zijn wij er ook. Zij zullen onze hete adem in hun nek voelen.’ Voor vechtpartijen werd gevreesd - Bram Peper gelastte het feest af.
Emin Ates: 'Er zal een onderling gevecht tussen de groepen uitbreken. Het vertrouwen in de politie is weg. De overheid beschermt ons niet meer. Dan gaan ze zelf maatregelen nemen.’ Tot en met eigen bewakingsdiensten toe.
HET VALT OP dat nationalistische Turken in CDA-kring aansluiting zoeken. Het gaat om het behoud van normen en waarden. Welke? 'Het goede van de Turkse cultuur, zoals respect voor de ouderen en onze gastvrijheid. Dat is namelijk typisch Turks’, zegt ex-Grijze Wolf Emili. Als wij hem meedelen dat Brabanders zich ook gastvrij noemen, zegt hij: 'Dus Brabanders zijn ook Turks.’