Puberliefde

De eerste probeersels

Intiem en openbaar, ongeremd en overbewust – de eerste ervaringen met de liefde zijn universeel. In de nieuwe dansproductie van Maas Theater en Dans wordt het jonge verlangen treffend gegrepen.

Een grote liefde gaat over twee personen. Maar wie bij Shakespeare’s ultieme liefdesverhaal alleen denkt aan de balkonscène tussen Romeo en Julia is de rest van het toneelstuk vergeten. De jeugdige geliefden – eigenlijk nog pubers – zijn omgeven door wel twintig andere personages die hen in de gaten houden en beïnvloeden. Volwassenen en leeftijdgenoten: ouders, bedienden en geestelijken, vrienden, liefdesrivalen en vijanden. Daarmee vertelde Shakespeare iets universeels over de eerste verkenningen van jonge mensen op het terrein van de liefde. Die zijn niet alleen maar intiem. Ze spelen zich óók af in de openbaarheid.

Medium 13 reason
Katherine Langford als Hannah Baker en Dylan Minnette als Clay Jensen in 13 Reasons Why © Beth Dubber/ Netflix

De voorstelling Liefde laat dit zien. De grote dansproductie van Maas Theater en Dans, onlangs door een vakjury uitgeroepen tot een van de indrukwekkendste jeugdtheaterproducties van het afgelopen seizoen, voltrekt zich niet voor niks in een open ruimte. Een muur met traptreden langs de achterwand maakt de lege speelvloer tot een plein of de arena van een schoolfeest. Hier zoeken acht spelers toenadering tot elkaar, per twee of in groepjes waarvan de samenstelling steeds verandert. De jongens tegenover de meisjes, de uitdagers tegenover de stillen, de eenling tegenover de rest. Intimiteit wordt gezocht maar is niet te vinden. Een jongen die een arm om een meisje durft te slaan, verhoudt zich tegelijk tot zijn toekijkende vrienden. Een meisje dat bijna gekust wordt door de jongen met wie ze eindelijk danst, wordt ‘gered’ door een vriendin die vervolgens slinks haar plaats inneemt.

Liefde gaat over het onbestemde gebied tussen knuffelen en seks, waar Nederlandse jongeren zich langer dan voorheen ophouden volgens dat veelbesproken recente onderzoek. De voorstelling, bedacht en geregisseerd door Moniek Merkx, toont de stadia die hierin worden doorlopen: de spelers starten als ongeremde kinderen en eindigen als overbewuste pubers. Het kleine meisje dat domineert in de uitleving van haar roze prinsessenfantasie verandert in een ineengedoken muurbloempje. Het meisjesgekke jongetje wordt op een puberfeest met zijn stoeigedrag voorbijgestreefd door de rustige vriend die wél weet hoe je intiem moet dansen. Maar die individuele lijnen ontwikkelen zich niet langs een verhalende plot waarin jongeren zijn opgedeeld in clichématige types als de bitch, het moslimmeisje, de nerd en de stoere hunk, zoals in zo veel tv-series en jeugdboeken gebeurt. Liefde is een meeslepende opeenvolging van situaties, waarin gedrag, posities en rollen ook veranderen door de invloed die de acht individuen voortdurend op elkáár hebben.

Bijzonder is de vanzelfsprekende optelsom van realistische taferelen en surrealistische beelden. Het jonge volkje op het toneel wordt het ene moment in uiterlijk gedrag getypeerd, en het volgende moment zie je waar zij intussen van dromen. Zitten de spelers als hangjongeren met drankflessen op het muurtje, druk bezig met elkaar of hun smartphone, dan komt een van de meiden ineens langs in een witte trouwjurk. Ze oogst verbaasde blikken en geroep, een jongen filmt haar met zijn mobieltje, maar de bruid gaat op in haar eigen verschijning. Kijkt hoe de sleep valt van haar hooggesloten jurk, tilt de rok elegant op zodat we haar blote voeten zien.

Medium 8 hr liefde maas theater en dans  philedeprez
Liefde, Maas Theater en Dans © Phile Deprez

Aan het eind van haar oversteek – de anderen zijn haar meteen weer vergeten – ondergaat de bruid een magische verdubbeling. Ze gaat op de schouders staan van een mededanser. Hij heeft een lange, witglanzende rok aangetrokken, en zodra de bruid haar sleep over hem heen laat vallen is ze ineens twee mensen lang. Bijna zwevend komt de reuzenbruid naar het muurtje toe, op ooghoogte van de jongen met het mobieltje die verrast is gaan staan. Hij pakt haar hand, knielt ridderlijk voor haar, maar maakt intussen selfies met zijn telefoon. Zij is naast hem afgezet door haar drager, die onder haar rokken over het muurtje wegklautert. Het publiek lacht om de heftige beweging onder de maagdelijke jurk, terwijl de bruid haar partner innig omhelst. Die houdt zelfs dan de arm met zijn mobieltje gestrekt om de omhelzing te registreren. Terwijl hij trots naar het beeldscherm kijkt, ontglipt de bruid hem en verdwijnt over het muurtje. De jongen is nog net op tijd om haar wegglijdende sleep te filmen.

Heel mooi hoe deze scène de krachten toont die in dit liefdesprobeersel werkzaam zijn. Zij overrompelt hem met een romantische toekomstdroom die schijnbaar niets te maken heeft met wat er onder haar bruidsjurk woelt. Hij laat het zich aanleunen maar is voornamelijk bezig met hoe alles er voor de buitenwereld uitziet. In deze overdaad van binnen- en buitenbeelden is amper plek voor de realiteit van hun ontmoeting. De intensiteit van het tafereel is voelbaar, maar omdat er daarna meteen weer iets nieuws gebeurt, wordt het geen persoonlijk drama, meer een verbeelding van de manier waarop jongeren op hun liefdespad langs elkaar kunnen schuiven.

Het is nu eenmaal een natuurwet dat kinderen hun ouders buitensluiten zodra hun hormonen beginnen op te spelen

De voorstelling zindert van opwinding en verlangen, maar in tegenstelling tot de meeste romantische verhalen is hier geen sprake van een jongen en een meisje die elkaar uiteindelijk krijgen. Liefde gaat over de onhandigheid en de verwarring, over het misgrijpen en het misverstand. Geestig, soms hartverscheurend en meestal aandoenlijk. Treffen het muurbloempje en de rustige jongen die elkaar de hele tijd al leuk vonden elkaar eindelijk op de rode doek die bij wijze van ‘intieme’ ruimte op de dansvloer is gelegd, dan strandt hun langverwachte kus in de ritmische dansbeweging die zij met haar hoofd maakt. Heeft een jongen zich ‘schurend’ achter de uitdagende heupen van een meisje geschaard, duwt ze hem vol afschuw van zich af als hij in een opwelling met zijn gezicht haar kont afsnuffelt.

De kinderen in de zaal reageren joelend op deze miskleunen. Volwassen toeschouwers – de leeftijdsindicatie is ‘8 tot 108’ – worden herinnerd aan hun eigen onzekerheid in de tijd dat gevoelens te groot en te onoverzichtelijk waren voor passende woorden of daden. Maar het dankbaarste publiek zijn misschien wel ouders van pubers, want de acht jonge spelers van Liefde (voornamelijk twintigers) geven een inkijkje in een wereld die voor volwassenen onbetreedbaar is. Het is nu eenmaal een natuurwet dat kinderen hun ouders buitensluiten zodra hun hormonen beginnen op te spelen. Voor ouders van nu, die hun oogappels op de weg naar volwassenheid vooral emotioneel willen steunen, kan dat onverdraaglijk zijn. Juist in de levensfase waarover ze weten hoe eenzaam en stuurloos, kwetsbaar en beschaamd een jongere zich kan voelen, worden zij buitenspel gezet in het geven van advies of bevestiging. Wie weet speelt de wens van ouders om bij hun kinderen betrokken te zijn en de openheid van hedendaagse opvoeders over hun éigen gevoelens wel een rol in het vastgestelde feit dat de kinderen van nu meer tijd nodig hebben voor hun seksuele ontwikkeling.

Hoe weinig het helpt als je moeder zich hier intensief mee bemoeit, toont de speelfilm 20th Century Women die de afgelopen maanden in de bioscopen draaide. De Amerikaanse regisseur Mike Mills schreef zelf het lichtvoetige verhaal gebaseerd op zijn eigen belevenissen als enige zoon van een alleenstaande, vooruitstrevende maar overbezorgde moeder. De film speelt zich af in 1979, maar leest als een voorbode van het moderne ouderschap dat afstandelijkheid en autoriteit inwisselde voor intimiteit en openheid. Uit onzekerheid over haar kwaliteiten als opvoeder van de vijftienjarige Jamie vraagt de moeder, een heerlijke rol van Annette Bening, aan twee jonge vrouwen om hem emotioneel bij te staan: ‘Ik kan dat niet doen. Ik moet hem loslaten.’ Maar intussen wil ze precies weten wat de punkfotografe en het iets oudere vriendinnetje van Jamie hem eigenlijk allemaal leren.

Het gevolg van al die druk is dat de zoon er met vage vrienden een nacht vandoor gaat. Als hij een opschepperige jongen verblijdt met de uitgebreide kennis die de fotografe hem verschaft over het vrouwelijk orgasme dat toch echt alleen via clitorale stimulatie bereikt kan worden, wordt hij door de ‘gediste’ opschepper in elkaar geslagen. Adembenemend intiem zijn de nachtelijke gesprekken die Jamie voert met het vriendinnetje dat de opdracht heeft gekregen hem mede te bemoederen. Zij klimt ’s nachts stiekem via het raam in zijn bed en vertelt hem over haar seksavonturen. De punkfotografe vindt dat hij het vriendinnetje uit zijn bed moet gooien als ze geen seks met hem wil, en zijn moeder roept het meisje ter verantwoording als ze haar op een ochtend uit zijn slaapkamer ziet sluipen. Maar de filmkijker ziet de romantiek en de onschuld van deze pubervriendschap die Jamie in staat stelt het gebied tussen knuffelen en seks op zijn eigen tempo te verkennen.

Medium 20th century women st 5 jpg sd high
Lucas Jade Zumann als Jamie en Elle Fanning als Julie in 20th Century Women © September Film

De directe aanleiding voor de vertwijfeling van Jamie’s moeder is zijn deelname aan een gevaarlijk spelletje dat hij en zijn vrienden spelen waarbij ze elkaar via een stoot in het middenrif bewusteloos maken. Zulke uitdaagspelletjes zijn van alle tijden. Momenteel krijgen de sociale media er de schuld van dat jongeren elkaar ophitsen om een hap kaneel door te slikken, shockerende filmpjes te zien (de zogenaamde 50/50 challenge) of zichzelf met een strop om de hals de adem te benemen. Pas als zoiets goed mis gaat, komt dit extreme jongerengedrag naar buiten, tot grote schrik van ouders die hun kinderen heelhuids door de puberteit willen loodsen. Net zo gealarmeerd kunnen opvoeders raken door (via de media opgeklopte) verhalen over breezerseks, groepsverkrachtingen, verspreide naaktfoto’s en bangalijsten. Iedereen wil z’n kind daarvoor behoeden. Maar zelfs de beste opvoeders zijn niet meer dan figuranten in het krachtenspel waar pubers via trial and error zélf hun weg in moeten vinden.

De tragiek hiervan vormt de ondertoon van de Netflix-serie 13 Reasons Why over een zeventienjarig meisje dat zelfmoord pleegt na een reeks gebeurtenissen die zich afspelen tussen de jongeren op een Amerikaanse high school. De opzet van de dramaserie (en het originele boek van Jay Asher) is intrigerend: hoofdpersoon Hannah Baker ontrafelt de gebeurtenissen die uiteindelijk leiden tot haar beslissing om uit het leven te stappen in dertien verhalen waarin steeds een andere scholier centraal staat. Voor haar dood spreekt ze deze verhalen in op cassettebandjes, en de schoenendoos met deze bandjes laat ze na haar zelfmoord doorgeven onder de betrokken scholieren. De klasgenoot met wie we naar de bandjes luisteren is Clay Jensen, de jongen die heimelijk verliefd was op Hannah, maar haar amper durfde te benaderen.

Op een lijst van de jongens met de plus- en minpunten van de meisjes prijkt Hannah in de categorie ‘beste kont’

Nu het te laat is, komt Clay er achter dat het meisje van zijn dromen ook over hém droomde. En dat de reden waarom Hannah hem ruw afwees nadat ze elkaar vonden en kusten op een feest, haar herinneringen waren aan eerdere liefdesprobeersels met jongens die slecht waren verlopen. Na een eerste, eenmalige en onschuldige date verspreidt de betreffende scholier het gerucht dat Hannah hem verder liet gaan dan in werkelijkheid. Bij een volgend Valentijn-afspraakje heeft de jongen in kwestie zijn vrienden meegenomen naar de lunchroom en probeert hij te bewijzen hoe ver hij met haar kan komen. Op een lijst die de schooljongens hebben opgesteld met de plus- en minpunten van de meisjes prijkt Hannah in de categorie ‘beste kont’, wat een van de schoolmacho’s opvat als een vrijbrief om haar in een winkel in haar achterste te grijpen.

Door haar groeiende reputatie als ‘slet’, die nergens op is gebaseerd, beginnen ook haar vriendinnen Hannah te wantrouwen; ze wordt er onterecht van beschuldigd hun vriendjes weg te lokken en hun verkeringen op te breken. Dramatisch is de gebeurtenis die haar de genadeklap geeft. Uit pure eenzaamheid, het gevoel dat ze niks waard is en het wanhopige besef dat ze niet opgewassen is tegen haar reputatie, laat ze zich ontmaagden door de macho van de kontgreep in de winkel. Ze kan hem niet aangeven voor verkrachting, want ze heeft geen ‘nee’ gezegd, al had de jongen moeten zien dat ze de hele tijd huilde.

13 Reasons Why maakt duidelijk hoe ingewikkeld het momenteel voor meisjes is om ervaring op te doen op liefdesgebied zonder dat ze daarvoor door hun leeftijdgenoten worden afgestraft. Maar ook hoe ouders aan de zijlijn staan van het – in dit geval fatale – krachtenspel waar jongeren aan onderhevig zijn. In het boek van Jay Asher uit 2007, dat hij schreef na gesprekken met een meisje dat een zelfmoordpoging deed, komen die ouders amper voor, behalve in de leugens waar de jongeren in grossieren om hen van zich af te houden. De serie vergrootte de eigentijdse rol van de sociale media en bracht bij de scholieren ook hun gezinssituatie in beeld. Geen van hen neemt zijn of haar ouders in vertrouwen. Omdat die zelf in scheiding liggen of druk zijn met een nieuwe liefde, omdat de jongeren overgevoelig zijn voor spanningen in huis.

Hannah wil niet nóg een probleem voor haar liefdevolle ouders zijn, want de winkel die zij runnen dreigt failliet te gaan, wat zij opgewekt voor hun dochter proberen te verbergen. ‘Ze merken niet hoe ik naar hen kijk’, is een hartverscheurende uitspraak van Hannah. En ook de ouders van Clay, die in z’n eentje de informatie op de bandjes moet verwerken, doen hun best hun zich vreemd gedragende zoon te begrijpen, maar ze duwen hem ongewild van zich af door de verkeerde vragen te stellen en uit angst en onwetendheid de verkeerde conclusies te trekken.

De serie laat ook zien dat ouders zo weinig grip krijgen op hun puberkinderen omdat die zelf vaak geen idee hebben wat hen voortdrijft of tegenhoudt. Omdat er een overdaad van binnen- en buitenbeelden meespeelt bij elke reële ontmoeting, en onduidelijk is hoe het gewoel onder een rok zich daartoe verhoudt. Eigenlijk is het gemoed van een puber een black box, waar volwassen schrijvers, theatermakers en filmregisseurs alleen bij benadering over kunnen berichten omdat ze intussen beschikken over te veel kennis, overzicht en ordeningsdrang.

Als dramaserie is 13 Reasons Why te braaf gefilmd en te netjes geordend om meeslepend te zijn. Het boek is beter want chaotischer. Daarin zijn de voortrazende gedachten, herinneringen en hevige emoties van Clay Jensen verweven met de bekentenissen van Hannah waar hij naar luistert. Tragisch is het besef van Clay (en de lezer) dat hij en Hannah voor elkaar bestemd waren maar dat verwarring, misverstanden en onzekerheden hun zicht op elkaar vertroebelden. En dat de openbaarheid waarin hun liefde zich óók voltrok hen fataal werd. Op de schaarse momenten dat ze samen waren, was het zó makkelijk om met Hannah te praten en te lachen, realiseert Clay zich. ‘Maar zodra er anderen bij waren, werd ik verlegen. Ik trok me terug. Ik wist niet meer hoe ik me moest gedragen.’

Niet toevallig begint Hannah het cassettebandje dat over Clay gaat met de verzuchting ‘Romeo, oh Romeo. Wherfore art thou, Romeo?’ Net als in Shakespeare’s ultieme liefdesverhaal komt de dood er aan te pas om de geliefden te verenigen. In werkelijkheid is dat gruwelijk. In een fictieverhaal het toppunt van romantiek.

Liefde van Maas Theater en Dans is op 9 en 10 september te zien in Amsterdam op het Theaterfestival; maastd.nl. De dramaserie 13 Reasons Why is te zien op Netflix. De film 20th Century Women is uit op dvd