De eeuw van mrozek

Zal Mrozek spoedig weer te zien zijn op de Nederlandse planken? De ooit zo populaire Poolse absurdist schreef in het verre Mexico een groots epos: ‘Liefde op de Krim’. Voor de premiere was hij even in Parijs.

PARIJS - Het is de afgelopen jaren in ons land tamelijk stil geweest rond Slawomir Mrozek (1930), de Poolse, tot Fransman genaturaliseerde satiricus, cartoonist en schrijver van tot wereldklassiekers uitgegroeide toneelstukken als Tango (1963) en Emigranten (1974), alsook van de met een prijs voor zwarte humor bekroonde bundel De olifant (1957). Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig hoorde men zo goed als niets meer van Mrozek. Het bleef zelfs stil toen zich in de tweede helft van de jaren tachtig een metamorfose in zijn werk aankondigde, getuige stukken als Alfa (1986), Het contract (1986), Het portret (1987) en De weduwen (1991). Die metamorfose heeft nu een vastere gedaante gekregen in het stuk Liefde op de Krim, dat zojuist in Parijs zijn wereldpremiere beleefde.
Die jarenlange stilte gold niet zijn werken uit de jaren zestig en zeventig. Zijn satirische eenakters uit die tijd werden al die tijd nog wel gretig ter hand genomen door eindexamenkandidaten aan toneelscholen, door beginnende regisseurs en door amateurtoneelgezelschappen. Slechts een enkele keer werd de stilte doorbroken, bijvoorbeeld door de Haagse Comedie, die in 1984 De ambassadeur speelde, door Fact, dat twee jaar later het hoorspel Het slachthuis bracht, en door Frascati, waar in 1988 het Mrozekania-festival plaatsvond. Maar voor de rest was het stil.
Althans in Nederland. In zijn geboorteland Polen wordt elk nieuw stuk met belangstelling tegemoet gezien en gespeeld. En ook de theaters in de ons omringende landen hebben regelmatig het nieuwe toneelwerk van Mrozek op het programma gezet.
ZO BRACHT OP 12 oktober het Theatre de la Colline te Parijs Mrozeks nieuwste toneelstuk Liefde op de Krim - waarvan de tekst in 1993 al was bekroond met de Prix CIC Paris Theatre - op de planken, nadat het stuk in april 1994 te Krakau zijn wereldpremiere had beleefd. Het toneelstuk, in de regie van Jorge Lavelli, is er nog tot 4 december te zien. In Berlijn, Praag en Moskou volgen binnenkort ook opvoeringen, evenals in de Scandinavische landen. En wie weet, krijgen we het stuk spoedig ook in Nederland te zien.
Deze keer is het geen satirische eenakter of een toneelstuk in het bekende genre, maar een avondvullend epos van vier uur. Een verhalend, dramatisch werk zoals de ooit in zijn eigen land tot ‘profeet’ verheven satiricus Mrozek nog niet eerder schreef en waarmee hij zich in een nieuwe hoedanigheid presenteert, namelijk die van geschiedschrijver. In Liefde op de Krim schildert Mrozek in vogelvlucht de geschiedenis van het twintigste- eeuwse Rusland. Een ambitieuze onderneming door de omvang van het onderwerp, met de daaruit voortvloeiende sprongen in tijd en stijl enerzijds, en de beperkte mogelijkheden van het medium theater anderzijds. Elk van de drie bedrijven neemt een periode uit de Russische geschiedenis van deze eeuw voor zijn rekening. Plaats van handeling: de Krim, de Cote d'Azur van de Zwarte Zee, het eeuwige lustoord voor zowel de Witten (de monarchisten uit het begin van deze eeuw) als de Roden en, recent, de nouveaux riches.
Het eerste bedrijf toont het tsaristische Rusland van Tsjechov, met eindeloos rond de samovar discussierende en filosoferende lieden. Het plotselinge verschijnen van Lenin, snoepend van tsaristische confituren, luidt het tijdperk in van de 'overwinning van het proletariaat’ - het tweede bedrijf. In dat bedrijf schildert Mrozek met zijn bekende scherpe blik en pen de ontmenselijking van het individu ten tijde van het communisme, een onderwerp waarin hij zich bij uitstek meester heeft getoond in zijn vroegere satirische werk. Het derde bedrijf brengt ons in het hedendaagse, postcommunistische Rusland met zijn ontluikende democratie. Het toont het uit de media bekende Rusland van vandaag, waar het recht van de sterkste zegeviert en waar moreel verval en winstbejag de weg plaveien voor de verwezenlijking van Ruslands nieuwste collectieve droom: Amerika. Voor de een letterlijk, voor de ander figuurlijk.
Ondanks de schijnbare ernst van dit politiek-historische drama, is Liefde op de Krim een op en top mrozekiaans toneelstuk. Weliswaar langer dan gebruikelijk, zo niet het langste dat Mrozek ooit heeft geschreven, maar in geen geval ontdaan van de typische Mrozek- elementen. Ook hier zijn zijn bizarre taalbouwsels en zijn tot in het absurde doorgevoerde logica troef. Het stuk is tragisch en komisch tegelijkertijd, conform Mrozeks opvatting dat men 'tegenwoordig niet of alleen maar komisch, of alleen maar serieus kan zijn’. Mrozek noemt zijn Liefde op de Krim dan ook een 'tragische komedie’.
Verrassend, want on-mrozekiaans, is de psychologische diepgang van zijn personages, een aspect dat latent bleef in zijn vroege werken, zich mondjesmaat opdrong in die van het laatste decennium en tot een voorlopig hoogtepunt is gekomen in Liefde op de Krim. Zonder uitzondering zijn de personages in dit toneelstuk mensen van vlees en bloed, die voelen en lijden, en gelukkig, jaloers en idealistisch zijn. Zoals de titel al aangeeft loopt de liefde als een rode draad door het verhaal. Beantwoord of niet beantwoord, uitgesproken of verzwegen, liefde is de enige constante, het element dat de geschiedenis trotseert en de gebeurtenissen aan elkaar rijgt.
Maar Mrozek zou Mrozek niet zijn als hij, ondanks de ernst van zijn historisch-politieke liefdesdrama, niet ook een aantal fratsen met de werkelijkheid zou uithalen. Deze keer zijn zijn illustere vakbroeders uit het verre en minder verre verleden het doelwit van zijn grappen: Shakespeare, Tsjechov, Gorki, Boelgakov. Wie Tsjechovs beroemde 'drie zusters’ eindelijk naar Moskou wil zien vertrekken of diens kersentuin in handen wil zien vallen van een projectontwikkelaar, kan bij Mrozeks Liefde op de Krim terecht. Mrozek zet niet alleen de wereldgeschiedenis maar ook de wereldtoneelliteratuur naar zijn hand.
MROZEK IS VOOR DE premiere in Parijs speciaal komen overvliegen uit Mexico, waar hij zich in 1989 permanent heeft gevestigd. Hoe heeft hij de grootse politieke veranderingen op het Europese continent vanuit zijn verre uitkijkpost ervaren? Immers, het systeem dat hem het meest inspireerde, het communisme, is verdwenen.
Mrozek: 'Het totalitarisme als alledaags verschijnsel mag dan misschien verdwenen zijn, er zijn nog voldoende residuen aanwezig in de gewoonten en gebruiken van de mensen. Sommige structuren in de samenleving blijven nog generaties lang voelbaar. En trouwens, wat betreft het thema totalitarisme in mijn werk, dat is voornamelijk een geliefd onderwerp bij de critici, maar niet bij mij. Men heeft ooit gezegd dat ik specialist ben op het gebied van het “contra-totalitarisme” en dat was natuurlijk op een gegeven ogenblik ook zo. Want in een situatie van gewelddadige onderdrukking, neemt de reactie ook totalitaire trekken aan, dat is onvermijdelijk.’
In 'Liefde op de Krim’ spelen zich tegen de politiek-historische achtergrond diverse persoonlijke liefdesdrama’s af - een element dat in uw werk tot nu toe ontbrak. Een substituut voor het totalitarisme?
'Als we het tijdperk van het totalitarisme nemen, dan zien wij dat, bijvoorbeeld in de schilderkunst, er allerlei thematische tentoonstellingen werden georganiseerd: De Werkende Vrouw, De Poolse Soldaat, De Poolse Landbouwer. Nooit was het thema De Liefde - dat werd in de kunst doodgezwegen. En eigenlijk is het ook helemaal geen thema, maar een basisgegeven. Het is misschien waar dat dit in mijn laatste werken meer naar voren komt. Liefde op de Krim is een epos, en dat betekent dat het zowel om de liefde als om de geschiedenis gaat.’
Waarom situeert u het toneelstuk op de Krim?
'De Krim is voor mij een concrete historische realiteit. Ik behoor tot de categorie toneelschrijvers die beginnen met het zoeken naar ruw materiaal in plaats van naar een alomvattend onderwerp. Ik kies vervolgens uit dat materiaal de dingen die mij geschikt lijken voor het toneelstuk dat ik van plan ben te gaan schrijven. Onderweg kom ik dan dit of dat onderwerp tegen. De boodschap, als die er is, komt pas aan het einde, als vanzelf. Die wordt minder door mijn overtuiging gedicteerd dan door de dynamiek van het schrijven zelf. Het spreekt voor zich dat de boodschap nooit het tegenovergestelde is van mijn overtuiging - de boodschap komt immers uit het stuk voort en het stuk uit mijzelf.
Wat de keuze van het materiaal betreft: welk land heeft deze eeuw meer dynamiek vertoond dan Rusland? Elk bedrijf toont een ander Rusland - het Rusland van de tsaren, van de communisten en dat van nu - maar steeds op dezelfde Krim. Het is echter niet alleen een Russisch drama, het is ook het drama van de westerse wereld. Een universeel drama geconcretiseerd aan de hand van het Russische. Geen abstracte geschiedenis, maar een geschiedenis aan de hand van levende mensen, van individuen.’
Uw werk uit de jaren zestig en zeventig heeft u een eervolle plaats bezorgd te midden van de absurdisten. Zelf heeft u niet zo veel op met deze betiteling; u heeft het zelfs over dat 'ellendige absurdisme’ dat u maar blijft achtervolgen.
'In het Westen, vooral in Frankrijk, was het absurdisme nauw verweven met het existentialisme. Het Poolse absurdisme had daar totaal, maar dan ook totaal niets mee te maken. Het absurdisme was een vorm waarin zaken die anders niet door de censuur waren gekomen, naar buiten konden worden gesmokkeld. Pas na 1956, toen er sprake was van enige liberalisering, werd de censuur enigzins verzwakt. Er werd toen ook een zekere avant- garde getolereerd onder het motto: “Laat ze die onzin maar schrijven, zolang we maar weten wat ze doen.” Het publiek kon onze toespelingen op de concrete werkelijkheid moeiteloos ontcijferen. Dus als ik al een Poolse absurdist ben geweest, dan was dat om totaal andere redenen dan die van de westerse vaders van het absurdisme.’
De nu 64-jarige Mrozek heeft in 1989 Europa vaarwel gezegd om zich permanent in Mexico te vestigen. 'Na vele omzwervingen, avonturen en een tijd van Sturm und Drang brak voor mij in mijn zestigste levensjaar het moment aan om mij ergens te vestigen’, zegt hij. De plek waar de schrijver-globetrotter rust heeft gevonden, ligt op een hoogte van 3700 meter en draagt de naam La Epifania: een rancho die hij eigenhandig heeft opgetrokken, gelegen op veertig minuten rijden van de bewoonde wereld. Geen agrarische activiteit of grazende kudde. Enkel dat wat het dagelijkse leven vereist en het ook aangenaam maakt: een boomgaard, een moestuin, bloemen en paarden. Post uit Europa doet er twee a drie weken over om sen~or Mrozek te bereiken, satelliet-televisie zorgt voor het contact met de actualiteit.
Elke ochtend loopt Mrozek de afstand van driehonderd meter die zijn Casa Grande scheidt van zijn werkruimten. Uit het raam van zijn werkkamer: steppe en nog eens steppe, met in de verte twee imposante vulkanen, de Ixtachichualpa en de Popocatepetl. Hier is Mrozek, naar zijn zeggen, voor het eerst in zijn leven van zijn werk als schrijver gaan houden en, ook voor het eerst in zijn leven, er regelmatige werktijden op na gaan houden. Het is ook de plek waar Liefde op de Krim is ontstaan, dat, volgens de schrijver, ook nergens anders dan op deze verafgelegen plek had kunnen ontstaan.
U HEEFT MEERMALEN in uw leven een soort metamorfose ondergaan. Uw Poolse tijd verschilt wezenlijk van uw westerse tijd. En recent hebt u uw eerste werk vanuit transatlantisch perspectief voltooid. Wat beweegt u?
'Toen ik in 1963 uit Polen wegging, had ik het gevoel dat er best in Polen viel te leven. Ik verkeerde in een voortreffelijke situatie, ik genoot erkenning als schrijver. Niemand ging toen nog weg. Maar ik kreeg de behoefte om te vertrekken, om mijn krachten elders uit te proberen. Ik kwam tot de conclusie dat de ruimte waarin ik leefde te kunstmatig en te gereglementeerd was. Zowel succes als het ontbreken van succes werden bepaald door die kunstmatige situatie. Uiteindelijk weet je dan niet wat je waard bent. Dat ik in Italie terecht kwam, was puur toeval. Parijs was een bewuste keuze, vanwege het internationale karakter van die stad. En nu Mexico, dat is een nog bewustere keuze.’
En waarom Mexico?
'Met Mexico heb ik niet veel gemeenschappelijk. Er liggen echter heel persoonlijke redenen aan ten grondslag. Het belangrijkste voor mij is mijn directe omgeving daar, die reikt tot aan de horizon. En voor het eerst in mijn leven heb ik plaats voor al mijn boeken en papieren. En geen buren…’
Komt de keuze voor Mexico misschien voort uit de behoefte om, net zoals u het Oosten vanuit een westers perspectief en het Westen vanuit uw Oosteuropees perspectief hebt geobserveerd, nu heel Europa vanuit een ander continent te overzien?
'Het is een beetje mijn manier van zijn. Ik verander zelf voortdurend en er breekt altijd een moment aan, ook als het goed met mij gaat, waarop ik de behoefte voel om mijn levensomstandigheden radicaal te veranderen. De enige reden om ergens weg te gaan was voor mij altijd mijn eigen wens om verder te gaan. Natuurlijk is het ook zo dat het te maken heeft met mijn schrijverschap - kunst en leven zijn voor mij hetzelfde. Een van mijn motieven om mij in Mexico te vestigen, in een ander werelddeel, was inderdaad de behoefte om afstand te nemen, om die mij steeds achtervolgende geschiedenis te ontvluchten. De geschiedenis van fascisme en communisme achtervolgt mij al sinds mijn negende. Natuurlijk was dat allemaal ook heel interessant, maar er is een bepaald evenwicht in het leven nodig, en om dat te bereiken moet men afstand nemen. Ik ben tot de conclusie gekomen dat als men iets echt wil begrijpen, men zich moet kunnen terugtrekken om na te denken, pas dan worden de dwarsverbanden tussen de dingen zichtbaar.’
Het lijkt allemaal heel voorstelbaar. Wat bleef er over voor een schrijver als Mrozek, nu Europa is versmolten tot een grote moloch, waarin alle tegenstellingen zijn tenietgedaan? Waarschijnlijk alleen dat wat hij heeft gedaan: de Atlantische Oceaan oversteken en zich op de Mexicaanse hoogvlakte vestigen. Om zich van daar uit, de blik niet vertroebeld door de smog van het Europese continent, te wijden aan een dieper begrip van onze bewogen eeuw en aan de grote vraagstukken des levens. 'Ik heb afstand genomen van Europa en haar problemen’, zegt de schrijver, 'zonder die afstand, had ik Liefde op de Krim niet durven schrijven.’
Jolanta Polomski is dramaturge en vertaalster