De eeuw van Primo Levi

Rome – Primo Levi, de schrijver van Is dit een mens, de belangrijkste literaire getuigenis uit Auschwitz, werd een eeuw geleden in Turijn geboren (31 juli 1919). Hoezeer die combinatie, van ‘literaire’ en ‘getuigenis’, de crux van Primo Levi’s naoorlogse bestaan is geworden, staat centraal in de vele Italiaanse eerbetonen ter gelegenheid van ‘de eeuw van Levi’. Een eeuw waar hij een voortijdig einde aan maakte met zijn sprong op 11 april 1987 in het trapgat van het appartementengebouw waar hij was geboren en altijd was blijven wonen. Primo Levi was 67 en ‘depressief’, heette het, alhoewel die term voor een overlevende van Auschwitz wellicht ontoereikend is.

Alle termen waarin men de schrijver en scheikundige Levi heeft proberen te proppen gedurende zijn leven waren ontoereikend, zowel voor, tijdens als na de oorlog, is de teneur in de vele Italiaanse stukken die dit jaar aan hem zijn gewijd. Het ‘joods-zijn’ dat in Levi’s solide familie uit de Turijnse bourgeoisie geen enkele rol speelde, behalve toen anderen dat besloten. Van het ‘Auschwitz-slachtofferschap’ wenste hij geen gebruik te maken omdat hij vooral schrijver en observator wilde zijn. ‘Primo Levi stelt zich op als een antropoloog die van een andere planeet komt en op een terra incognita belandt. Op deze onbekende gronden ontdekt hij twee entiteiten: de beulen en de slachtoffers’, aldus Levi’s biograaf en curator Marco Belpoliti.

Hoe moeilijk het is geweest voor Levi om zijn Auschwitz-ervaring als literair onderwerp over het voetlicht te krijgen in Italië, helpt Belpoliti ook herinneren. ‘Levi was zwaar getraumatiseerd door de afwijzing door uitgever Giulio Einaudi van Is dit een mens in 1946. Dat, samen met het feit dat zeker Italië vlak na de Tweede Wereldoorlog in een absolute ontkenningsfase van de holocaust zat, maakte dat hij zich nauwelijks als schrijver durfde te presenteren. Want er moesten getuigen pur sang worden opgevoerd. In die rol heeft Primo Levi zich noodgedwongen veel te lang laten persen, met wellicht alle gevolgen van dien voor zijn geestelijke gezondheid.’

De aanvankelijke afwijzing van Is dit een mens, dat Primo Levi in een koortsroes haast in één ruk direct na Auschwitz heeft geschreven, heeft zijn claim op het schrijverschap jarenlang gefrustreerd. Het was Natalia Ginzburg die het hem als vertegenwoordiger van Einaudi meedeelde, zelf joods, zelf zwaar getraumatiseerd: ‘Nee, dit boek is niet geschikt voor onze lezers, helaas Primo.’