De eeuwige terugkeer van het antisemitisme

In een echte oorlog sneuvelt de waarheid, in de media- en internetoorlog die sinds Gaza woedt is de nuance het slachtoffer.

Medium anp 1012067

Laait de oorlog in Gaza op, dan verscherpen de verhoudingen zich en groeit het antisemitisme onrustbarend. Toch zijn het niet alleen de bommen en granaten ver van huis die de gemoederen hier opjagen. Niemand gaat immers de straat op om te protesteren tegen de voortslepende en voorlopig onoplosbare burgeroorlog in Syrië, de schrijnende situatie van de Yezedi’s, de standrechtelijke executies van tegenstanders door de jihadisten van IS, of noem een andere situatie waarbij strijdende partijen mensenrechten aan hun laars lappen. Bij het Israëlisch-Palestijns conflict komen gevoelens boven die verder gaan dan geopolitiek, het is een object van persoonlijke identificatie.

Historicus Bart Wallet, gespecialiseerd in de joodse geschiedenis, plaatst het oplaaiende antisemitisme dan ook in een breder tijdsperspectief: ‘Rond 2000 signaleerden de media dit voor het eerst in de islamitische gemeenschap. Enerzijds importeren moslims ideeën van het Midden-Oostenconflict, terwijl er anderzijds sprake is van zich afzetten tegen de Nederlandse samenleving via het taboe op de shoah en op antisemitisme. Degenen die zich anti-joods uiten, weten dat ze nog altijd een van de expliciete don’ts overtreden – wat precies de bedoeling is. Ze willen de grens markeren tussen zichzelf en de Nederlandse samenleving.’

Een andere ontwikkeling heeft te maken, zegt Wallet, met de Nederlandse samenleving in de breedte: ‘De nieuwe Nederlandse meerderheidsidentiteit, waaraan minderheden geacht worden zich aan te passen, stuit met name in religieuze (minderheids)gemeenschappen op haar grenzen. Terwijl de joodse gemeenschap lange tijd als een culturele minderheid werd gezien, verandert de beeldvorming – parallel aan die over gastarbeiders die “moslims” werden – en gaat het steeds meer over een religie. En uitgesproken religies, die botsen met de nieuwe meerderheidsmoraal, hebben het in deze tijd moeilijk. Dat zien we rond thema’s als ritueel slachten en jongensbesnijdenis. Terwijl na de Tweede Wereldoorlog lang rekening werd gehouden met de opvattingen en gevoelens in de joodse gemeenschap wordt ze steeds meer gezien als een “gewone” minderheid en niet meer als het naoorlogse morele geweten van de natie. Dat zien we ook terug in reacties op Israël bij autochtonen: ook uit hoogopgeleide progressieve kringen komt onverwacht via de lijn anti-Israël-antizionisme antisemitisme omhoog.’

De joodse gemeenschap zelf ziet deze trend, hoewel heftig en serieus bedreigend, als een symptoom van de verharding en de intolerantie tegen ‘vreemden’, inclusief moslims, in de hele samenleving. Vanuit dit perspectief streeft zij naar een dialoog met de moslimgemeenschap – hoe onoverbrugbaar de kloof met betrekking tot Israël ook is – om het tij van polarisatie te keren. De oplossing voor de hogedrukpan in Nederland begint bij respect voor elkaars loyaliteiten en groepsgevoeligheden – ook al klinkt dat, helaas, belegen. Dat vergt zelfreflectie, bijvoorbeeld op de vraag waar al die woede en haat vandaan komen of uit welke duistere bron wordt getapt om complottheorieën te smeden.

Het is voor iedereen onaanvaardbaar dat in onze democratie één groep in de samenleving al jaren bewaakt moet worden. En het is onacceptabel als we ons laten gijzelen door een stel schreeuwerige extremisten die bij demonstraties uitdagend van zich laten horen en, door hun standpunten op internet scherp te verwoorden, anderen opzwepen. In een echte oorlog sneuvelt de waarheid, in de media- en internetoorlog die sinds Gaza woedt is de nuance het slachtoffer.

De Groene Amsterdammer wil daarin niet meegaan en heeft daarom deze week een special over de eeuwige terugkeer van het antisemitisme; over angst, woede en de duistere kanten van het complotdenken.

Lees in De Groene antisemitisme-special:

Geen abonnee? U kunt de stukken direct lezen door aanschaf van een weekabonnement.

Beeld: Juan Vrijdag / ANP