De ellebogen van de macht

Grigori Aleksejevitsj Javlinski, econoom (10 april 1952, Lviv)

Van de serieuze troonpretendenten is Doema-afgevaardigde Grigori Javlinski de jongste. Om hem hangt het aureool van veelbelovende jongeling, ook al is hij zesenveertig. Hij behoort tot een lichting jonge honden die economische hervormingen voorstaat. Het contrast tussen zijn jongensachtige imago en de kwakkelende Jeltsin was altijd zijn grote troefkaart. In september werd hij echter door een hartaanval getroffen. Een maand lang was hij uitgeschakeld, om bij terukeer stralend zijn ziekte te ontkennen: ‘Ik voel me geweldig. Iedereen zou zich zo goed moeten voelen.’ Vervolgens bewees hij weer helemaal de oude te zijn: 'Mijn mensen in de regering hebben mij verteld dat je er een post voor geld kunt kopen.’ Minister van Justitie Pavel Krasjennikov dreigde Javlinski woedend met een rechtszaak wegens laster. Ook premier Primakov overwoog stappen, maar liet het uiteindelijk bij de verzuchting: 'Laat ze maar praten.’ Het Russische publiek vond de rel prachtig. Javlinski belandde vanuit het niets op een gedeelde eerste plaats in de peilingen.
Javlinski is een purist. Hij is een radicaal-liberaal die de economische hervormingen tot hun uiterste consequentie wil doorvoeren. Zijn economische koers staat haaks op die van Primakov: Javlinski wenst de ontmanteling van allerhande staatsmonopolies, terwijl Primakov deze juist als steunpilaren voor een nieuwe economische orde gebruikt. Javlinski had op zeggenschap gehoopt in het economische beleid van Primakov. Met het oog daarop had hij Primakov naar voren geschoven als nieuwe premier. Primakov beloonde echter niet Javlinski maar een aantal marxistische economen met de opdracht een nieuw economisch beleid op te stellen.
Javlinski verkneukelt zich om de haast waarmee vrijwel al zijn concurrenten zich op het lonkende presidentschap werpen. 'Tot nu toe heeft niemand die de race te vroeg is begonnen de finish gehaald.’ Volgens hem blijft de president voorlopig op zijn post en kan alleen het Russische volk hem eruit smijten wanneer het geduld op is. 'Dat is hoe ons land werkt.’
Javlinski is de enige serieuze liberale presidentskandidaat. Daarom heeft hij een grote aantrekkingskracht op hervormers als voormalige vice-premier Boris Nemtsov. Deze poogt sinds oktober een nieuwe politieke beweging op te zetten onder de naam Jong Rusland Beweging. Het 'jong’ wordt vooral benadrukt door het gebruik van Internet (www.nemtsov.ru). Nemtsov poogt alle liberalen achter zich te verenigen, ook Javlinski, maar die voelt niets voor coalities. De moord op het populaire Doemalid Galina Starovojtova in november heeft Javlinski’s zelfstandigheid onder druk gezet. Om weerstand te bieden aan de gevaren die de democratie bedreigden, werd door de ex-premiers Gajdar en Kirijenko een verenigd hervormersfront opgericht dat ook Javlinski’s partij Jabloko omvatte. Javlinski houdt zich op gepaste afstand. Indien de nieuwe partij hem niet als leider aanvaardt, zal hij weer zijn eigen plan trekken zodra de commotie rond Starovojtova’s dood is geluwd.
Aleksandr Ivanovitsj Lebed, militair (20 april 1950, Novotsjerkassk)
Generaal Aleksandr Lebed heeft een bijzondere manier om zichzelf op de voorgrond te dringen. Immer schetst hij de situatie waarin Rusland zich bevindt in inktzwarte kleuren. Zijn land is in een nachtmerrie beland waaruit slechts één uitweg bestaat: Aleksandr Lebed. Gaarne offert hij zich op voor het vaderland, zoals een militair betaamt.
Omdat Lebed zijn eigen nut afzet tegen het falen van anderen heeft hij weinig politieke vrienden. Hij is een eenling die van partij naar partij trekt en van coalitie naar coalitie. Zijn machtigste bondgenoten zijn de kwakkelende oligarchen. Sinds mei vervult hij de functie van gouverneur te Krasnojarsk. Tijdens zijn verkiezingscampagne werd hij gesteund door de oligarch Boris Berezovski.
In Krasnojarsk werd Lebed onthaald met hoge verwachtingen. De generaal sprak plechtige woorden: 'Ik heb nu het recht gekregen om gebruik te maken van de macht, en dat zal ik op een redelijke en behoedzame manier doen, want de mensen hebben er genoeg van, en voor velen van hen belichaam ik het laatste sprankje hoop.’
Inmiddels, na enige maanden gouverneurschap, is in Krasnojarsk de hoge verwachting omgeslagen in teleurstelling. Lebed worstelt met dezelfde problemen als de andere bestuurders. Zijn achterban, verenigd in de Russische Volksrepublikeinse Partij en de Eer en Vaderland-beweging, liet weten het vertrouwen te hebben verloren: 'De kapitein heeft zijn schip verlaten. We voelen ons in de steek gelaten.’
Lebed komt altijd op voor de belangen van de zijnen. Als legerbons diende hij het leger, als militair medewerker van Jeltsin de president, en als lokaal bestuurder Krasnojarsk. Om de economische crisis te bestrijden sloot hij met gouverneurs uit naburige regio’s een overeenkomst tot wederzijdse bijstand, desnoods tegen de wetten uit Moskou in. Om niet van seperatisme te worden beschuldigd, werd de overeenkomst door de gouverneurs stilgehouden. Lebeds loyale en onorthodoxe aanpak spreken tot de verbeelding van allerhande extremisten. Ook zijn zwartgallige uitspraken maken hem tot idool van ultra-rechts. Hij heeft het postuur van een 'sterke man’.
Lebeds geduld raakt op. Het wachten op het presidentschap valt hem al sedert de verkiezingen van 1996 zwaar. Jeltsins ziekte heeft nu alle remmen bij Lebed losgegooid: 'Het systeem heeft niet gewerkt. Het moet onmiddellijk worden vervangen. Onmiddellijk!’
Joeri Michailovitsj Loezjkov, chemicus (21 september 1936, Moskou)
De burgemeester van Moskou, Joeri Loezjkov, is een voorzichtig mens. Hij waagt zich niet graag aan controversiële onderwerpen en is bang te vroeg naar buiten te treden. Niettemin heeft ook hij zich eind september kandidaat gesteld en komt hij sindsdien vrijwel dagelijks in het nieuws. Loezjkov is naast voorzichtig ook ijdel. In Moskou heerst een kleine cultus rond zijn persoon.
De weg naar zijn kandidatuur plaveide Loezjkov niet zelf. Hij beschikt over een gedienstige rechterhand, generaal Andrej Nikolajev. Loezjkov ontfermde zich over de generaal nadat diens carrière was beëindigd door een Georgisch grenspaaltje. Nikolajev had dit paaltje laten verzetten en had vervolgens Jeltsins bevel om het terug te zetten naast zich neer gelegd. Loezjkov steunde Nikolajev toen deze zich bij tussentijdse verkiezingen voor de Doema kandidaat stelde in een Moskous kiesdistrict. Uit dankbaarheid legde de generaal voor de burgemeester contact met een keur van linkse politici.
De flirt van Loezjkov met links mondde uit in een openlijke coalitie met de communisten van Zjoeganov. De communistische parlementsvoorzitter Selezjnov verstoorde de romance tussen Loezjkov en links: 'Ik kan me hem voorstellen in een centrum-rechts blok, maar Joeri Michailovitsj staat ongeveer net zo ver af van centrum-links als ik van de paus.’ Getergd kondigde Loezjkov besprekingen met Javlinski aan. Ook een coalitie met ultra-rechts behoort tot de mogelijkheden. Voorts is Loezjkov de beschermengel van Russen buiten Rusland en van Servië. Van de Bosnisch-Servische autoriteiten ontving hij vorig jaar de hoogste staatsonderscheidingen.
Ondanks alle schijnwerpers op Loezjkov verzamelt hij in stilte steeds meer macht. Hij neemt landelijke media over en breidt zijn netwerk van vrienden en kennissen steeds verder uit. De leden van het militair-industrieel complex zijn verrukt van Loezjkov. Op een recent congres van industriëlen kreeg hij na een toespraak volgens de krant Kommersant een stalinistisch applaus: 'stormachtig, langdurig applaus dat overgaat in een ovatie’. Derhalve kan hij steunen op de momenteel machtigste economische lobby. Een herhaling van het scenario van 1996 waarin de toenmalige economische potentaten de president maakten, is niet uitgesloten. Diezelfde oligarchen zullen overigens wat Loezjkov betreft de door hen geroofde bezittingen moeten teruggeven om de lege schatkist weer aan te vullen.
Loezjkov schept in Moskou banen door grote projecten uit te voeren. Daarbij laat hij zich niet hinderen door wettelijke bepalingen of politieke tegenstand. Werkgevers en werknemers zijn hem er dankbaar voor. Daarnaast zorgt Loezjkov voor het op tijd uitbetalen van pensioenen. Hij heeft het net als Lebed in zich om de 'sterke man’ van Rusland te worden. De Moskovieten hebben zich reeds overgegeven. Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van december vorig jaar kozen zij vrijwel uitsluitend volgelingen van Loezjkov. Kommersant hoonde: 'Men krijgt het gevoel dat als Loezjkov in navolging van keizer Caligula zijn paard kandidaat had gesteld voor de Moskouse Doema, de Moskovieten erop gestemd zouden hebben.’
Gennadi Andrejevitsj Zjoeganov, filosoof (26 juni 1944, Mymrino, district Orel)
De nummer twee van de presidentsverkiezingen van 1996 en de leider van de best georganiseerde Russische partij, de communistische partij, is bepaald niet zeker van een apparaat dat hem steunt. Ondanks zijn hoge scores in de opiniepeilingen staat hij binnen de linkse beweging hevig ter discussie. Niet alleen wordt hem zijn halfslachtigheid en bereidheid tot compromissen verweten, ook doemen van tijd tot tijd verhalen op over zijn angstige gedrag bij demonstraties en protestbijeenkomsten. Volgens enkele linkse ooggetuigen koos Zjoeganov bij een naderende politiemacht meer dan eens het hazepad.
Zjoeganovs criticasters bevinden zich met name in de ultra-linkse vleugel van de partij. Deze groep heeft aansluiting gevonden bij de vakbonden die sinds de protestgolf deze zomer plotseling radicaliseerden. De opmars van ultra-links had moeten uitmonden in een glorieuze revolutie op 7 oktober, maar de aangekondigde protestdag trok weinig belangstellenden. Sindsdien likken de extremisten hun wonden en lonken zij naar Loezjkov.
Ook gematigde kringen pogen onder de greep van Zjoeganov uit te kruipen. De gevaarlijkste aanval op zijn leiderschap kwam uit onverwachte hoek. De communistische Doema-voorzitter Selezjnov verklaarde zich na de mislukte protestdag in oktober bereid presidentskandidaat te worden en meteen ook leider van de gehele linkse beweging. Een dag later trok hij zijn woorden terug. Hij legde de schuld bij sensatiebeluste journalisten die hem in de hoek hadden gedreven. Niettemin is de uitbraak van Selezjnov een waarschuwing aan Zjoeganov.
Zjoeganov wil langzaam in de macht groeien. Maar hij slaagt er niet echt in invloed te krijgen op regering, parlement of president. Alles zal ervan afhangen of hij het partijapparaat tot en met de verkiezingen achter zich weet te houden.
Viktor Stepanovitsj Tsjernomyrdin, chemicus (9 april 1938, Tsjerny Otrog, district Orenboerg)
De zich immer kleurloos en waardig presenterende Tsjernomyrdin heeft moeite met zijn rol sinds het hem in augustus niet lukte opnieuw tot premier verkozen te worden. In juli had hij nog zelfverzekerd verklaard als 'nummer één’ terug te zullen keren. Gesteund door oligarch Berezovski filosofeerde hij zelfs hardop over zijn aanstaande presidentschap. Maar terwijl het Berezovski wel lukte om premier Kirijenko door Jeltsin te laten ontslaan, slaagde hij er niet in Tsjernomyrdin in diens plaats benoemd te krijgen.
De krant Nezavisimaja Gazeta meldt dat de toch al voor kritiek uiterst gevoelige Tsjernomyrdin na zijn vernedering in augustus verbitterd is geraakt. Sindsdien volgden telkens nieuwe vernederingen doordat steeds meer mensen hem afschreven. Niettemin wil Tsjernomyrdin van geen opgeven weten. Op de oproep van zijn eigen fractieleider in de Doema, Aleksandr Sjochin, om af te zien van het presidentschap zei Tsjernomyrdin: 'Ik ben niet van zins iets op te geven, geen enkel plan.’ De schimpscheut van Loezjkov dat hij een 'politiek gepensioneerde’ zou zijn, beantwoordde Tsjernomyrdin met gelijke munt: 'Als ik een gepensioneerde ben, wat is hij dan? Een gewone opa.’
Ondanks de barsten in zijn waardigheid blijft Tsjernomyrdin zich loyaal opstellen. Hij bood beleefd zijn diensten aan om mee te denken met de regering-Primakov. De druk op Jeltsin om af te treden, veroordeelt hij scherp. Volgens hem hebben de critici de grondwet niet gelezen of willen ze dat niet. 'Dat is, het spijt me het te zeggen, uiterst verachtelijk.’ Hij wenst zich te houden aan de verkiezingen zoals gepland en wil niet verder gaan dan het invoeren van de functie van vice-president die de president zou kunnen vervangen. Tsjernomyrdin is echter zo impopulair dat hij waarschijnlijk vice-president noch president zal worden.
Jevgeni Maksimovitsj Primakov, arabist (29 oktober 1929, Kiev)
Premier Primakov is de enige vooraanstaande presidentskandidaat die ontkent presidentskandidaat te zijn. Dat wil echter niet veel zeggen, want hij ontkende eerder ook kandidaat voor het premierschap te zijn. Primakov vervangt Jeltsin al bij zijn afwezigheid. Volgens de grondwet is Primakov als premier bovendien de tijdelijke opvolger van Jeltsin. Indien de president voortijdig aftreedt zal de premier gedurende drie maanden waarnemend president zijn, waarna verkiezingen volgen. In deze drie maanden zou Primakov zich als president kunnen bewijzen en daarom behandelen alle kandidaten hem omzichtig. Met name Loezjkov en Tsjernomyrdin zoeken de gunst van de premier.
Indien het premierschap van Primakov een voorbode is van een eventueel presidentschap staat Rusland interessante tijden te wachten. Een van de eerste bestuurlijke daden van de nieuwe premier was het instellen van een informatiestop. Ministers werd verboden met journalisten te praten. Alle verklaringen dienden geautoriseerd te worden door Joeri Zoebakov, een gepensioneerd vice-admiraal van de buitenlandse veiligheidsdienst met een notoire journalistenvrees. Zoebakovs plaatsvervanger, Andrej Korotkov, meldde: 'Bij het informatiebureau hebben we de persberichten bestudeerd over de vorige regering gedurende de afgelopen paar maanden. Onze conclusie was dat we doelloos rondhangende journalisten rond het Witte Huis (de zetel van de regering - oh) moeten verbieden. Er waren gevallen dat journalisten dagenlang rondhingen waarna ze bizarre verhalen publiceerden.’ Hij voegde eraan toe dat journalisten alleen nog maar 'correcte’ informatie zouden krijgen. Ook Primakov liet zich niet onbetuigd. Hij riep de Russen op de media niet te geloven. Het gevolg was een informatie-oorlog waarbij de media ongekend fel en succesvol op jacht gingen naar lekken. Primakovs geslotenheid viel niet alleen bij de pers slecht, maar ook bij veel coalitiepartners. Hem werd verweten traag en onzeker te zijn. Hij leek iedereen tevreden te willen stellen, maar bouwde ondertussen stiekem aan zijn eigen macht. Toen zijn regeringsformatie ver na de grondwettelijke termijn van een maand gereed was, bleek dat hij alle economische posten die geld binnenbrachten aan zichzelf had toebedeeld, terwijl hij zijn nummer twee, Masljoekov, had opgezadeld met de economische taken die problemen opleverden.
Door zijn manier van doen verspeelde Primakov veel van het krediet dat hij bij zijn aantreden had gekregen. Niettemin is hij een machtsfactor van belang geworden. Hij is de spil waaromheen momenteel de hele Russische politiek draait. Hij houdt de toekomst van de economische hoofdrolspelers in zijn handen. Daarom dingen industriëlen en oligarchen ijverig naar zijn gunsten. Bij een voortijdig aftreden van Jeltsin is hij de te kloppen man.