De essentie van het schoen-zijn

Vraag: Wat is design?

Antwoord: Alles.

De designcatechismus is een moeilijke. Het is een onderwerp waar met enige regelmaat mails van abonnees over komen, meestal met dezelfde strekking: ‘Waarom wel stukken over beeldende kunst en niet over design, terwijl de raakvlakken zo duidelijk aanwezig zijn?’ Vaak komen die mails ook van mensen die een artikel aanbieden, en bijna zonder uitzondering zijn de meegestuurde artikelen onpublicabel. Waarom? Allereerst omdat de stukken vaak te academisch zijn, geschreven door en voor mensen die de taal van het design al beheersen. Design is alles, maar voordat er zo over geschreven kan worden dat iedereen het begrijpt, is nog een lange weg te gaan. Daarnaast is het probleem dat de nuchtere kunstredacteur heeft juist die omnipresentie van design – je zou het de veelvormigheid kunnen noemen, maar dat is niet eens het juiste woord, omdat het de allesvormigheid is. Hoe leg je dan uit wat belangrijk is en wat niet?

Het beste boek over vormgeving is Asterios Polyp, van David Mazzucchelli (het verscheen in 2009 bij Pantheon Books in de Verenigde Staten, in Nederland verscheen het vorig jaar bij Oog & Blik). Hoewel het feitelijk een ­graphic novel is, zou ik het liever een roman willen noemen, om de eenvoudige reden dat het vele malen literairder is dan het gros van de boeken zónder plaatjes. Hoofdpersoon Asterios Polyp is een bekroonde architect wiens ontwerpen nog nooit zijn gebouwd. Hij is egocentrisch, permanent ironisch, houdt nooit op met praten, roken en uitleggen dat de wereld bestaat uit dualiteiten. ‘Alles dat niet functioneel is, is slechts decoratief’, is zijn mantra, of zoals hij het een bejeugdpuiste schoenverkoper zegt: ‘De manier waarop de functie de vorm dicteert… de elegante lijnen… niets onnodigs… this shoe perfectly expresses the essence of shoeness.’ Aan zijn studenten legt hij het cynischer uit: ‘Er zijn twee manieren waarop je design kan benaderen: via lijn of via vorm – Perhaps you like to try one.’

Als het boek begint, is Asterios’ leven een ruïne. Zijn Japans-Duitse vrouw Hana (‘Waar hebben je ouders elkaar ontmoet? Op een Asmogendheden-reünie?’ vraagt Asterios) is bij hem weg, een blikseminslag heeft zijn appartement uitgebrand, en midden in een inzinking neemt hij een streekbus die zo ver gaat als zijn laatste geld hem brengt. Hij stapt uit in het dorpje Apogee, type smalltown USA, waar hij intrekt bij auto-reparateur Stiff Major en zijn holistische hippievrouw Ursula. Terwijl Asterios ver weg van zijn universiteitsbestaan zijn leven opnieuw opbouwt, met zijn fouten en vergissingen in het reine probeert te komen, zien we in lange flashbacks zijn voorgeschiedenis, en hoe zijn huwelijk te gronde ging.

Zijn ouders waren Griekse immigranten, en toen Asterios’ vader naar de Verenigde Staten kwam, zo wordt ons verteld, hakte een vermoeide immigratieambtenaar op Ellis Island de achternaam door de helft: eigenlijk was de naam dus ‘Polyphemus’, wordt gesuggereerd, naar de cycloop uit Homerus’ Odyssee. Asterios zelf is een metaforische cycloop; net zoals iemand die een oog mist geen diepte kan schatten, is Asterios niet in staat emotionele diepte te zien. En zo is hij ook getekend; gedurende het hele boek zien we hem niet een keer en face. Telkens zien we zijn profiel, als op een muntstuk.

Mazzucchelli heeft elk personage in het boek getekend in een eigen illustratieve stijl, in een eigen grondkleur en met een eigen lettertype. De invoelende, bescheiden Hana, een ontwerper/kunstenaar van ronde, organische objecten, is getekend in het rood, in zachte vormen; de rigide Asterios is koel blauw, getekend in strakke lijnen. In de mooiste scènes, waarin je Asterios en Hana verliefd ziet worden, versmelten terwijl ze praten hun tekenstijlen met elkaar; in de scènes waarin je hun huwelijk uit elkaar ziet vallen, zie je de gemengde teken­stijlen zich uit elkaar terug­trekken, polariserend. Op het eerste oog zitten er tal van dit soort ontwerptechnische lesjes in Asterios Polyp, soms zelfs heel expliciet. Als we Hana les zien geven aan een groep studenten zet ze twee vierkante stenen neer, met wat ruimte er tussen. Hoeveel zien jullie er? vraagt ze.

Twee, zeggen de studenten.

Drie, zegt een verlegen jongen.

Inderdaad, zegt Hana, drie, want de ruimte tussen de stenen is een object op zichzelf. ‘Here’s what I’d like you to remember: as a sculptor, you’re not just making forms, you’re designing a finite area of space.’ En dat is eigenlijk Mazzucchelli’s boodschap door het hele boek heen: dat elk object een keuze is, een creatie op zich. Design en ontwerp zijn niet een middel om het verhaal te vertellen, ze zijn het verhaal zelf.


David Mazzucchelli, Asterios Polyp, Oog & Blik_, 336 blz, € 39,90_