Film

De feitelijke dood

Film: The Steel Helmet (1951) en The Big Red One: The Reconstruction (1980 en 2004) van Samuel Fuller

Samuel Fuller (1912-1997) was een fenomeen. Zijn autobiografie heeft als titel My Tale of Writing, Fighting and Filmmaking. Dat zegt alles: Fuller was een verhalenverteller in hart en nieren, een verslaggever die de geboorte van de Amerikaanse journalistiek van dichtbij had meegemaakt. En hij was een soldaat die als grunt (infanterist) heeft gevochten in Noord-Afrika, op Omaha Beach en tijdens de bevrijding van het concentratiekamp bij Falkenau. Ten slotte was hij een van de grootste cineasten aller tijden, met films als The Steel Helmet, Shock Corridor (1963), Naked Kiss (1964) en de ondergewaardeerde pulpfilm Shark! (1969). Al de verschillende elementen van zijn artistieke identiteit komen samen in één film, die nu voor het eerst in een min of meer volledige versie te zien is: The Big Red One.

De «gereconstrueerde» versie van The Big Red One draait samen met een vroege Fuller, The Steel Helmet, op het International Film Festival Rotterdam (IFFR). Deze gebeurtenis mag niet onopgemerkt voorbijgaan. The Big Red One kreeg in 1980 mythische proporties toen de producenten een in stukken gehakte versie van de film in de bioscopen brachten. Naar verluidt had Fuller ze een bijna vier uur durende versie laten zien, waarna de slagers in de redigeerkamer aan de slag gingen in een poging er een commercieel product van te maken. Het resultaat was een boeiende, maar frustrerende film waarin de kijker het wedervaren volgt van een groepje infanteristen in Afrika en Europa tijdens de Tweede Wereldoorlog. Lee Marvin is de Sergeant; Mark Hamill speelt Griff, een lafaard; en Robert Carradine vertolkt de rol van de sigaar rokende schrijver en wijsneus Zab, die tevens het alter ego van Fuller is.

Wegens de vele verwijderde scènes bleef het gissen naar wat voor film de oude meester precies voor ogen had. Volgens geruchten zou er ergens een volledige Big Red One in een kluis liggen. Vorig jaar vond de Amerikaanse filmjournalist Richard Schickel een deel van de ongebruikte opnamen terug. Hij ging aan de slag met een «reconstructie». Het eindproduct duurt bijna een uur langer dan in 1980. En het is een cinemato grafisch kunstwerk van grote schoonheid geworden. The Big Red One: The Reconstruction is sim pelweg een van de mooiste oorlogsfilms ooit gemaakt.

Oorlog heeft het leven van Samuel Fuller getekend. In zijn in 2002 verschenen autobiografie schrijft hij: «Het wemelde van oorlog in mijn onderbewustzijn.» Desondanks kon Fuller geen authentieke oorlogsfilm maken. Hij vond dat geen publiek tegen de rauwe realiteit van oorlog zou kunnen. Dat is een boeiende constatering, vooral in het licht van Steven Spielbergs Saving Private Ryan uit 1998, een film die juist bestaat om de kijker de rauwe werkelijkheid van oorlog bij te brengen. Een vergelijking tussen de twee films, met name de beroemde scènes van de Geallieerde landing op de stranden van Omaha: Spielberg plaatst de kijker midden in het geweld, bijvoorbeeld door het geluid na een explosie uit te zetten teneinde de impact ervan op de infanteristen te verbeelden. Fuller daarentegen steunt slechts op zijn verbeelding, zodat in zijn film suggestie en metaforiek overheersen, meer dan realiteit. Dat vertaalde zich naar de openingstitels, die luiden: «This is fictional life based on factual death.» Op het Omaha van The Big Red One komen gruwelijke beelden nauwelijks voor. Fictie overheerst, en toch proeven wij de «feitelijke dood» van de bevrijders. Hiertoe construeert Fuller drie magistrale close-ups van een horloge aan de arm van een dode soldaat. Het horloge laat het tijdsverloop van de strijd zien. Tegelijk symboliseren de close-ups de vage grens tussen leven en dood. Op deze grens bevindt zich voort durend de infanterist.

Behalve aan meesterlijke stijlgrepen als deze ontleedt The Big Red One zijn kracht ook aan Fullers bizarre gevoel voor humor. Tegen een gevallen kameraad schreeuwt de Sergeant: «Leef, verdomme! Anders schiet ik je hersens uit je hoofd!» En misschien wel de fraaiste scène ooit in een oorlogsfilm: in het eetlokaal van een psychiatrisch ziekenhuis in België vechten de Sergeant en zijn mannen tegen de Duitsers. In de chaos pakt een patiënt in het gesticht een machinegeweer. Hij begint in het wilde weg te schieten, waanzinnig gillend: «Ja! Ik ben net als jullie! Ik ben normaal!»

The Big Red One: The Reconstruc tion en The Steel Helmet draaien uitsluitend op 2 en 4 februari in Nederland en wel op het IFFR. Later dit jaar volgt een dvd van The Big Red One: The Reconstruction

Maar toch, maar toch