Hoofdcommentaar: Complotdenken

De fenomenologie van het complot

Over de Berlijnse Rijksdagbrand van 1933 wordt onder historici nog altijd heftig getwist. Betrof het hier inderdaad een eenmans actie van Marinus van der Lubbe of was hij slechts een radertje in een grote nazistische dan wel communistische operatie, waarbij hij zelf mogelijk niet eens wist dat hij er deel van uitmaakte? Voor- en tegenstanders van de «Alleintätertheorie» staan nog even onverzoenlijk tegenover elkaar als in 1933, bestoken elkaar nog steeds met oceanen aan rapporten met nieuwe gegevens en nieuwe scenario’s, en te vrezen valt dat de historische waarheid nooit meer zal worden achterhaald. Hetzelfde geldt voor de moordaanslagen op John F. Kennedy, zijn broer Robert en dominee Martin Luther King. Ook hier zijn samenzweringstheorieën uitgegroeid tot geloofsartikelen, samengeklonterd in een vrijwel ondoordringbaar pandemonium, en alles bij elkaar vormt een ideale voedingsbodem voor waantoestanden, paranoia en publieke psychoses. Sinds de geboorte van het internet is dit een industrie op zichzelf geworden.

Met de moord op Pim Fortuyn doet ook Nederland volop mee aan dit fenomeen. Mede door het hardnekkige zwijgen van verdachte Volkert van der G. staat de startbaan van de samenzwerings theorie geheel open voor een ieder die zich daartoe geroepen voelt. En dat zijn er al heel veel. Het advocatenduo Spong en Hammerstein deed reeds zijn duit in het zakje met de aankondiging diverse journalisten en politici aan te klagen als medeschuldigen aan de aanslag. Televisiespeurder en oud-politieman Peter R. de Vries verkondigde eveneens de overtuiging dat er meer aan de hand is. Algemeen Dagblad-columniste Pamela Hemelrijk vermoedt een geheime operatie van de BVD en verkeert sindsdien op voet van oorlog met haar werkgever. Thrillerauteur Tomas Ross schilderde in het populaire tv-magazine RTL Boulevard de contouren van een geheime militaire operatie, voortgekomen uit de plannen van de gedoodverfde premier Pim om de landmacht op te heffen. Ook in de Tweede Kamer wordt openlijk gesproken over een complot sinds Leefbaar Nederland-aanvoerder Fred Teeven daar over een zetel beschikt. Teeven legt enig gewicht in de schaal, daar hij vóór zijn entree in de politiek werkzaam was bij het Openbaar Ministerie.

Ondertussen doen ook talloze anonieme burgers enthousiast mee in de vele Fortuyn-dicussiegroepen op het internet. Zij bestoken elkaar met telkens dezelfde argumenten. Zij achten Volkert van der G. als amateur-schutter niet in staat zo’n professionele liquidatie uit te voeren. Zoals een der scribenten opmerkt: «Ik geloof er niks van, dat Volkert van de Graaf stiekem pistoolschieten heeft geleerd (en zelfs, gezien de trefzekere vijf of zes schoten, zichzelf scherpschutter op het pistool mag noemen). Ik heb zelf vaak met een pistool geschoten, en ik verzeker je: zelfs op een paar meter afstand zes schoten binnen dertig centimeter te ‹plaatsen› is ongelooflijk moeilijk.»

Ook als Volkert van der G. straks wél zijn mond opendoet en bijvoorbeeld verklaart dat hij de moord wel degelijk in zijn eentje heeft bedacht en uitgevoerd uit naam van de nerts en de ozonlaag zullen er altijd sceptici blijven bestaan. Als de geest van het complot eenmaal uit de fles is, ontstaat er een zichzelf versterkend effect, waarbij uiteindelijk aan alles getwijfeld wordt. Ziedaar bijvoorbeeld het lot van de Warren-commissie, die de moord op president Kennedy onderzocht en via de omstreden theorie van de «magic bullet» (zie Oliver Stone’s film JFK) tot de conclusie kwam dat het wel degelijk een soloactie van Lee Harvey Oswald betrof.

Het zal voor de commissie-Van der Haak, door demissionair minister Klaas de Vries aangesteld om de moord in het Mediapark te onderzoeken, een deksels karwei worden om deze complottheoretici de wind uit de zeilen te nemen. Het probleem is dat ontkenningen van het complot door samenzweringstheoretici in de regel worden gezien als een onderdeel daarvan. Dit adagium wordt al verkondigd door onderzoeksjournalist Dick Berts (onder meer bekend van Nieuwe Revu). «De wijd verbreide opvatting dat complotten in dit land gewoon niet voorkomen, vormt nu juist de perfecte voedingsbodem voor samenzweringen, omdat ieder correctiemechanisme daardoor per definitie wordt uitgesloten», aldus Berts. «Analoog daaraan vormde onze collectieve overtuiging dat politieke moorden in Nederland niet voorkomen, de perfecte omstandigheden om er een te plegen.»

Het zal voor de commissie-Van der Haak ondoenlijk zijn om door dat pantser van scepsis en wantrouwen heen te breken. Bovendien is de vraag ook gerechtigd of de commissie wel ideaal is samengesteld, nu daarin ook staatsraad R.J. Hoekstra zitting heeft. Hoekstra, secretaris-generaal Algemene Zaken onder Lubbers en gewezen coördinator van de veiligheidsdiensten, is al jaren een ideale kop van jut voor complotdenkers. Dat heeft hij onder meer te danken aan zijn rol in het schandaal rond de Inlichtingendienst Buitenland (IDB) en zijn rol in het onderzoek naar de Bijlmerramp in 1992, waarbij hij onderzocht hoe het toch zat met de alarmerende verhalen over de geheimzinnige lading van het El Al-vliegtuig en de mysterieuze mannen in witte pakken. Zijn getuigenis voor de Bijlmer-enquêtecommissie hield niet bepaald stand.

Met Hoekstra in de gelederen is de commissie-Van der Haak bij voorbaat kansloos in haar pogingen het complotdenken rond de moord op Pim Fortuyn uit te bannen. Van der Haaks toekomstige rapport zal hoe dan ook aanleiding vormen voor nog meer complottheorieën, precies zoals het de Warren-commissie in Amerika verging. Nederland is hoe dan ook een subcultuur rijker. Het wachten is op de film van Theo van Gogh.