‘Sharing’ als verfrissend nieuw concept

De geest laten waaien

No Holds Barred, de vrijplaats van Art Amsterdam, waar ‘alles mag en alles kan’, toont werk van kunstenaars wereldwijd over de verbeelding van hedendaagse hysterie en de gevaarlijke terugkeer van postmoderne ironie.

WIE HEEFT gezien hoe Mickey Rourke in The Wrestler dubbelgevouwen tegen het canvas werd gewerkt en op zijn beurt tegenstanders in allerlei spierverrekkende variaties op de knieën dwong, is vast bekend met de term ‘no holds barred’: alle grepen toegestaan.
Voor Art Amsterdam, dat zich sinds het aantreden van directeur Edo Dijksterhuis in de Rai en op andere plekken in Amsterdam afspeelt, selecteerde de jury twaalf kunstenaars uit een kleine tachtig door de deelnemende galeries naar voren geschoven kandidaten. Aan hen de opdracht de verbeelding vrij baan te geven, zich los te maken van de officiële presentaties en werk te maken dat slechts aan één voorwaarde hoeft te voldoen: zorg dat het past op 25 vierkante meter, daarna is het anything goes.
De geest laten waaien binnen een door Goethe ('In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister’) geïnspireerde ruimtelijke beperking is geen geringe opgave. Voor hun kandidatuurstelling stuurden de galeries dan ook doorwrochte plannen toe, die wat haaks staan op de 'alles kan, alles mag’-associaties van 'no holds barred’.
Wat de geselecteerde kunstenaars in gedachten hebben blijkt niet wezenlijk te verschillen van het hedendaagse kunstaanbod; er is een grote vrijheid in gekozen media en een voorkeur voor ogenschijnlijk rommelige installaties waarvoor de vlooienmarkten en gebruikte-goederenhallen vrolijk zijn geplunderd. Werk kortom dat je in tal van kunstenaarsinitiatieven en in het hedendaags kunstdiscours gespecialiseerde ruimtes kunt aantreffen, voorzien van net dat juiste vleugje milde anarchie waar cutting edge-kunst om vraagt. No Holds Barred is daarmee precies het rafelrandje dat Art Amsterdam nodig heeft; het biedt de belofte van opwindende creativiteit, de in your face-geur van eerlijk spaanplaat in de morgen, de zweetdruppels van de performer die zijn publiek niet spaart, de onvervalste sensatie van art dans l'état brut - dan weet je weer dat je lééft.
No Holds Barred is het contrapunt van het commercieel-artistieke cliché dat iedere kunstbeurs is en levert binnen het cliché de clichématig effectieve ontsnapping. Wie denkt dat deze taalkundige matroesjkapop als kritiek is bedoeld, heeft het mis. Over de opbouw van Art Amsterdam - de grootste beurs voor hedendaagse en moderne kunst in Nederland - is goed nagedacht, en dat is een verdienste.
Stel dat een professor in de hedendaagse kunst na zijn rondgang over de beurs bij No Holds Barred belandt - wat zouden de werken hem vertellen? Hoe zou deze kenner van artistiek koffiedik zijn bevindingen te boek stellen?
Op zoek naar 'kantelmomenten’ en 'signalen’ op het 'breukvlak van twee eeuwen’ zou de geesteswetenschapper waarschijnlijk noteren dat een deel van de in No Holds Barred bijeengebrachte kunstenaars zich oprecht bekommert om de toestand in de wereld. Om dan toch wat verbaasd op te kijken van de mededeling dat de Noorse choreografe Henriette Pedersen haar performance Animal Magnetism 3 heeft opgedragen aan 'alle hysterici uit de menselijke geschiedenis’. Volgens Pedersen manifesteert de aandoening zich tegenwoordig in ziektes als ME, ADHD en Post Traumatic Stress Disorder. Haar performance, uitgevoerd door twee Noorse dansers in staat van hysterie, zou inzicht moeten geven in de vraag 'hoe en wanneer’ hysterie zich manifesteert en of we deze 'neurasthenie’ niet een bevrijdende plaats in de samenleving moeten geven, als broodnodige expressie van onderdrukte gevoelens.
Ook de Chinese kunstenaar Jiao Xingtao laat zijn gedachten gaan over mens & maatschappij; wat te denken van de miljoenen euro’s die tv-kijkers met het hart op de juiste plaats storten na rampen zoals tsunami’s, overstromingen en aardbevingen? Waar komt dat geld eigenlijk terecht? Wie wordt er beter van? Xingtao’s kartonnen doos van driehonderd kilo, een monsterlijk, onhandelbaar object, symboliseert de vele problemen rond hulpverlening.
'Diep doorleefd humanisme’ en 'oprecht engagement’ zijn de termen die de professor zou kunnen gebruiken wanneer hij wordt geïnterviewd tijdens zijn rondgang door de vrijstaat van Art Amsterdam. Als voorbeeld kan hij verwijzen naar A Gallery Claimed, een door curator Sanne Oorthuizen en Indonesische (volks)kunstenaars en street artists gevulde ruimte, bedoeld om 'culturen, ideeën en kunst te delen’. Er zijn zelfontworpen T-shirts, schilderijtjes, tekeningen en merchandise art-voorwerpen bijeengebracht, alles afkomstig uit de hedendaagse Javaanse (volks)cultuur. Omdat er in Indonesië nauwelijks een kunstmarkt bestaat, moeten kunstenaars als EddiE haRA, Anto Arief en Eko Nugroho het hoofd boven water zien te houden met de productie van allerhande alternatieve kunstzinnige producten zoals comics, bestikte tassen, tattoos, stickers, beschilderde sculptuurtjes en cassettebandjes met muziekmixes, die ook worden geruild en doorgegeven (sharing). De activiteiten leveren niet alleen werk op voor ambachtslieden, maar versterken ook de positie van kunstenaars in de gemeenschap.
Het optreden van kunstenaars als sociaal bewogen, journalistiek onderzoeker is natuurlijk niet nieuw. Sinds Okwui Enwezor er in 2002 een hele Documenta aan wijdde, is de focus van de kunstwereld (gedeeltelijk) verschoven naar Afrika, Azië en Latijns-Amerika; ook het aantal kunstenaars dat goed wil doen voor de mensheid is sindsdien exponentieel toegenomen, wat de beeldende kwaliteit van het werk meestal niet bevordert. Maatschappelijk nut is, alle kwezelige praatjes van de Amsterdamse cultuurwethouder Carolien Gehrels over kunst als 'motor van sociale cohesie’ ten spijt, niet echt het eerste waar je aan denkt als je voor Het joodse bruidje van Rembrandt, Het grote glas van Duchamp of Courbets L'origine du monde staat.
Gelukkig zijn er onder de eendimensionaal maatschappelijk bewogen kunstenaars ook uitzonderingen, zoals blijkt uit de bijdrage van de begenadigde Mexicaanse tekenaar Bayrol Jiménez. Zijn installatie Daily Street Movil is een totempaalachtige constructie, opgebouwd uit foto’s, videobeelden, dozen, kleine schilderijtjes en tekeningen. Ze is de neerslag van Jiménez’ fascinatie voor het rumoerige leven in de grote Mexicaanse steden; op straat - vergunningen voor een fatsoenlijke winkelruimte zijn nauwelijks te verkrijgen - verkoopt en ruilt men sigaretten en allerlei illegale kopieën van anders onbetaalbare luxe artikelen als plasma tv’s, stereo’s, Levi’s-spijkerbroeken en dvd’s. Jiménez ging erop af met zijn videocamera, sprak met de straathandelaren en startte een levendige ruil: voor een tekening of grafisch werk vroeg hij een voorwerp van persoonlijke waarde terug. Zijn toteminstallatie noemt hij een 'monument’ voor de zelfredzaamheid van stedelijke Mexicanen.

DE FASCINATIE voor ruilen en delen in de niet-westerse kunstwereld lijkt een van de rode draden in No Holds Barred. Gelukkig hebben de samenstellers niet alle aandacht voor de kunst als kunst verloren: Pascal Rousson stelde de installatie The Museum of the Dispossessed samen, een bric à brac van rommelmarktparafernalia, door Rousson omschreven als 'de per toeval gevonden spullen van een holenmens die op een chaotische manier betekenis aan zijn bestaan wilde geven’, met satirische verwijzingen naar de grote namen van de moderne-kunstgeschiedenis. Wat betekent dat Jackson Pollock geëerd wordt met een zelfgetimmerde, ruwhouten doodskist op vier wielen - verwijzing naar de action painter’s dood door drunken driving in 1956 - en dat Donald Judds naam op de cover van een pulppaperback uit de jaren veertig verschijnt: een all American echtpaar pakt enthousiast een zojuist gearriveerde Judd-box uit op de zolder van hun woning in de suburbs. Waarmee No Holds Barred een onverwachte draai maakt richting ironie, een ontwikkeling die de professor in de hedendaagse kunst vast zou hebben omschreven als 'zeer discutabele, maar toch vrolijke regressie naar het postmodernisme van de jaren tachtig’. En alle op Art Amsterdam verzamelde kunstliefhebbers zouden de professor juichend gelijk geven.


No Holds Barred, Art Amsterdam, 11 t/m 15 mei, Parkhal, Amsterdam Rai. Werk van Gluklya, Sanne Oorthuizen (Artipoli Art Gallery), Olaf Mooij, Jiao Xingtao, Bayrol Jiménez, Birgit Verwer, Femke Schaap, Jetske Verhoeven, Pascal Rousson, Tinkebell, Henriette Pedersen, Simon Gush