De geest van Kadhafi

Timboektoe – In de Malinese hoofdstad Bamako waart de geest van de gevallen Libische dictator Moammar Kadhafi nog altijd rond. Ik trof zijn portret aan in de uit golfplaten opgetrokken studio waar ik een pasfoto liet maken. De cité administrative, de ministeriële wijk waar deze foto in een persaccreditatie werd verwerkt, is in z’n geheel door Kadhafi aangelegd, net als de luxere hotels die de stad telt. Kinderen uit de buurt gaan naar het Lycée Mouammar Kadhafi.

In het bijna duizend kilometer noordelijker gelegen Timboektoe is het niet anders. Een paar kilometer buiten de stad liet Kadhafi een villa optrekken uit karakteristiek leem. Door middel van de aanleg van een vijftien kilometer lang kanaal bracht hij het water uit de Niger terug naar de stad. De door hem gestarte bouw van een hotel wacht nog altijd op voltooiing.

Kadhafi strooide ook in andere Afrikaanse hoofdsteden met geld. Maar wat bracht hem naar de stad der 333 heiligen? Een geschreven geschiedenis, luidt het antwoord. Lang werd Afrika een dergelijke geschiedenis ontzegd. Afrikaanse geschiedbronnen? Dat waren orale tradities; de Afrikaanse geschiedenis werd geschreven door de Europese kolonisator. Het veronderstelde gebrek aan een literaire erfenis werd gezien als bewijs dat Afrika geen intellectuele tradities kent.

Maar dat was buiten Timboektoe en zijn honderdduizenden manuscripten gerekend. De meeste stammen uit de vijftiende eeuw, toen de stad een islamitisch kenniscentrum van ongekende omvang werd. Ze handelen over astronomie, geneeskunst, theologie, wiskunde en ook magie. De manuscripten tonen dat de Afrikanen wel degelijk een deel van hun eigen geschiedenis hebben geschreven. Koren op de molen van de anti-imperialistische pan-Afrikaan die Kadhafi een groot deel van zijn leven was.

De voormalige Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki was om soortgelijke redenen van Timboektoe gecharmeerd. Mbeki betaalde mee aan de nieuwbouw van een bibliotheek in de stad die in 2009 werd geopend. En in Kaapstad zetelt sinds tien jaar het Tombouctou Manuscripts Project, een centrum dat zich toelegt op studie en conservering van de manuscripten. ‘De manuscripten geven Afrikanen een gevoel van trots’, stelde de directeur van het project onlangs in de Engelse krant The Guardian.

Mbeki’s bibliotheek werd in januari deels verwoest door islamisten. De villa van Khadafi werd getroffen door een Franse vliegtuigbom.