Emmanuel Finkel op het IDFA

De geheimen-camera

Op het Idfa en het Shadow Festival Amsterdam draaien spraakmakende documentaires. Maziar Bahari (Iran), Emmanuel Finkel (Frankrijk) en Marcin Koszalka (Polen) zoeken nadrukkelijk de confrontatie.

Plotseling werd de werkelijkheid in documentaires geënsceneerd. In de non-fictie van de filmwereld verkocht de maker onwaarheid als waarheid, wat enkele prachtige films opleverde. Een van de eerste daarvan was het Nederlandse Kutzooi. Regisseur Lodewijk Crijns en cameraman Hans Bouma volgden enkele permanent spijbelende straatschoffies die ogenschijnlijk voor galg en rad opgroeiden. ’s Nachts speelden ze een spelletje op het rangeerterrein van de NS: ze probeerden zo lang mogelijk hun benen en armen op de rails te laten liggen voor een aankomende trein. Een van de veertienjarige jongetjes werd bij dit spelletje gereduceerd tot romp. In de documentaire is ook nog te zien hoe de anderen hem opzoeken in het ziekenhuis.

Toen de film in 1995 tijdens het Rotterdams Filmfestival werd vertoond, reageerde de helft van het publiek woedend na de bekendmaking dat alles in scène was gezet. Dat kon je niet maken. Misschien hoogstens als grap, zoals in Woody Allens briljante nepdocumentaire Zelig, maar niet bij de «registratie» van een menselijk drama.

De verontwaardiging is inmiddels verdwenen, maar het spel met de vorm in de documentaire is ook alweer weg. In de meeste documentaires die op het Idfa worden getoond, is vorm ondergeschikt aan sociale thema’s. Makers doen niets met het gegeven dat de zichtbaar aanwezige camera natuurlijk invloed heeft op de «werkelijkheid» die wordt vastgelegd: mensen gedragen zich nu eenmaal anders als ze weten dat ze gefilmd worden, hoe afzijdig de filmmaker zich ook opstelt.

Ook de niet voor jolige doeleinden ingezette candid camera is vrijwel afwezig in het instrumentarium van de documentairemaker. Op het Shadow Festival in De Melkweg wordt een uitzondering hierop getoond. De film Casting is «per ongeluk» tot stand gekomen, is allesbehalve informatief, en roept de ontroering op die doorgaans alleen is weggelegd voor de speelfilm. Maar er is niets geënsceneerd. Filmmaker Emmanuel Finkel wilde een speelfilm maken waarin Jiddisch de voertaal is. Daartoe plaatste hij een oproep in de krant: Jiddisch sprekenden gezocht voor een rol in een Finkelfilm. Tijdens de audities, of beter «sollicitaties», liet Finkel een goedkope kleine camera meelopen. Achteraf realiseerde hij zich dat in het materiaal een prachtige film school. Hij knipte er de documentaire Casting van.

Het zijn natuurlijk oude mensen, de Jiddisch sprekenden. Eén van hen vertelt monter over zijn tocht langs de concentratiekampen. Hij eindigde in Auschwitz, maar toen de Russen kwamen, «ging ik lopen naar het westen. Ik belandde uiteindelijk in Parijs.» Als Finkel hem voorrekent dat hij nu ten minste negentig jaar oud moet zijn, laat de man hem lachend zijn rijbewijs zien als bewijs dat hij nog veel ouder is. Een andere man vertelt Finkel dat hij wel Jiddisch spreekt, maar voor Finkel niet méér wil doen dan zijn vrouw bijstaan, omdat hij slechts in films over gedeporteerden wenst te spelen.

Het grote verschil met gangbare documentaires over holocaustoverlevenden is dat de interviews in Casting niet zijn gemaakt na beleefde verzoeken en voorgekookte gesprekken. Dit keer ging het andersom: de stokoude overlevers willen iets van de filmmaker: ze willen Jiddisch praten in zijn speelfilm. Een oude mevrouw is zichtbaar teleurgesteld als ze ontdekt dat de regisseur en zijn assistente geen Jiddisch spreken. Het scheelt weinig of ze verlaat het kantoor, en met tederheid in haar stem verklaart ze: «Jiddisch is mijn lust en mijn leven.» Een ander wil dolgraag actrice zijn, terwijl ze de tachtig al is gepasseerd. «Zou ik een actrice kunnen zijn?» vraagt ze vol ongeloof aan de regisseur en de kijker. Die weten dat ze al als actrice heeft gefungeerd, of ze nu tot de speelfilm is toegelaten of niet.

Emmanuel Finkel, Casting (88 min, Frankrijk). Exacte datum van vertoning nog onbekend. Shadow Festival in De Melkweg, Lijnbaansgracht 234a, Amsterdam (020-5318181). Zie voor de rest van het programma www.shadowfestival.nl.