De gekozen burgemeester

De Staatscommissie Dualisme en Lokale Democratie zal komende week aan minister Peper adviseren in de grote steden de burgemeester door de burger te laten kiezen. Wat staat ons te wachten?

NATUURLIJK ZAL HET een populist worden. Zo een die zich uit naam van het autorijdende stemvee druk maakt over door rood rijdende fietsers. Of uit naam van die fietsers over het agressieve rijgedrag van automobilisten. Die geen rekening houdt met zeer verantwoord en ongetwijfeld goed bedoeld, maar vanzelfsprekend weinig populair Haags beleid. Maar die er voor de burgers is. En de kwesties waar het voor de burgers in de grote stad om draait, zijn nu eenmaal erg plat. Hij zal plegers van zinloos geweld kauwgom met een aardappelschilmesje uit de winkelstraat laten verwijderen, de binnenstad voor alle auto’s toegankelijk maken, ageren tegen de pan uit rijzende parkeerkosten, tegen krantenjongens die te hard met de brievenbus klepperen. En hij zal pleiten voor zero tolerance tegen de criminele Marokkaanse jongeren die samenscholen op het pleintje in de Vinex-locatie. Hij zal ervoor zorgen dat de daklozen uit het zicht verdwijnen, dat het park weer veilig wordt.


Want eens zal hij herkozen moeten worden.


Veel burgervaders maken geen schijn van kans als ze in een mediacampagne om de gunst van de kiezer zouden moeten vechten. De Amsterdamse burgemeester Schelto Patijn bijvoorbeeld. Het kostte de opvolger van de populaire Ed van Thijn jaren voordat hij niet meer werd gezien als dat keurige Haagse heertje zonder gevoel voor de sores van de hoofdstad en haar bewoners. Die keurige intonatie, daar word je geen burgemeester mee. Als burgemeester moet je niet alleen inhoudelijk de taal van het volk spreken, ook op straat moet je op gelijk niveau een gesprek kunnen voeren. En dat kan Patijn na vijf jaar aan de Amstel vooralsnog niet. Toch is Patijn vóór een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester. Hij stelt ook voorwaarden. Zo’n burgemeester moet écht de baas worden en daarnaast meer bevoegdheden krijgen, zoals het aanstellen van eigen wethouders en het opstellen van de begroting.


Burgemeester Rutten van Breda is iets jonger dan Patijn en lijkt al erg druk met een eventuele verkiesbare toekomst. Op 30 december stond hij in de kou te wachten op de glorieuze uittocht van de bewoners van het Big Brother-huis in Almere — de stad waar thans Hans Ouwerkerk burgemeester is. Bart uit Roelofarendsveen, gemeente Alkemade, mocht dan wel met de hoofdprijs naar buiten komen, Ruud uit Breda was de hype. Petjes, T-shirts, carnavalhits: Ruud is in honderd dagen Big Brother ver boven Breda uitgestegen. Hij is bekender geworden dan burgemeester Rutten. Het is maar goed, verklaarde Rutten aan het eind van het Big Brother-spektakel, dat de gekozen burgemeester er nog niet is. ‘Ruud is zo populair dat ik dan geen schijn van kans zou hebben.’


Dat heeft hij goed gezien. Maar het geeft ook aan waarom ondanks de vier kabinetten waarin D66 een aandeel had, de gekozen burgemeester er nog steeds niet is. Vooral als het gaat om de behoorlijk platte kwesties die spelen in de gemiddelde stad, is het wel erg verleidelijk een burgemeester te kiezen die de wensen van het volk heeft begrepen. En als een Ruud zo populair over de lieve vrede kan waken.



TOCH HOUDT D66 vol. Zeker nu de invoering van het referendum vorig jaar in de Eerste Kamer struikelde, zullen de democraten proberen dat andere, nog blinkende kroonjuweel tot het eind toe te koesteren. Paars heeft ervoor gezorgd dat ruim dertig jaar na het ‘Appèl aan iedere Nederlander die ongerust is over de ernstige devaluatie van onze democratie’ serieus over de gekozen burgemeester wordt gesproken. De VVD moet er nog weinig van hebben en zou het liefst bij Thorbeckes artikel 131 blijven (‘De commissaris van de Koning en de burgemeester worden bij koninklijk besluit benoemd’), maar de PvdA heeft zich ondanks een arsenaal aan morrelende gemeentelijke bestuurders min of meer bij de verkiesbare burgemeester neergelegd. In het verkiezingsprogramma van vorig jaar stond echter nog ronduit: ‘De PvdA is tegen een direct gekozen burgemeester.’ Om eraan toe te voegen: ‘De PvdA streeft wel naar een burgemeester gekozen door de gemeenteraad.’


Een Staatscommissie werd gevraagd aan het kabinet dat er in de onderhandelingen voor het regeerakkoord niet uitkwam een advies uit te brengen. Opdracht: het nader onder de loep nemen van het lokale bestuursmodel. Want, constateren de opstellers van het regeerakkoord, ‘de taak- en bevoegdhedenverdeling tussen college en gemeenteraad is in theorie nog monistisch, maar in de praktijk steeds meer dualistisch’. En het kabinet geeft de voorkeur aan een duaal lokaal bestuur. Ondertussen kon worden gekeken naar de rol die de (gekozen) burgemeester in zo’n nieuw stelsel gaat spelen, want ‘de huidige wijze van aanstelling van de burgemeester is onbevredigend’.


Volgende week zal de Staatscommissie Dualisme en Lokale Democratie na anderhalf jaar van onderzoek met het eindrapport naar buiten treden. Maar zoals dat gaat met politiek gevoelige onderwerpen, de meest pikante paragraaf is al uitgelekt. Half december werd duidelijk tot welk burgemeesterscompromis de commissie onder voorzitterschap van de Groningse hoogleraar staatsrecht Elzinga is gekomen. In de vier grote steden zou de burgemeester rechtstreeks door de burgers gekozen moeten kunnen worden, zal Elzinga volgende week de minister van Binnenlandse Zaken adviseren. In steden met minder dan vijftigduizend inwoners mag de gemeenteraad kiezen en middelgrote steden mogen zelf weten welk model van de twee ze het aardigst vinden.


Het zoveelste advies over de gekozen burgemeester en ook nog eens een compromis. Toch vielen de zittende burgervaders bij het uitlekken van het rapport alweer over elkaar heen om hun onvrede uit te spreken. Burgemeester Jacques Wallage van Groningen, die als paars onderhandelaar eerder nog mede aan de wieg stond van de commissie-Elzinga, is bang voor de ‘macho-burgemeester’, liet hij weten in de Volkskrant. ‘Een door de bevolking gekozen burgemeester krijgt te veel macht, dan krijgen we eenpersoonspartijen’, zei hij. ‘Zeer veel Groningers, 68 procent, wilden mij als burgemeester, bleek uit een opiniepeiling. Maar als ik met zo’n grote meerderheid word gekozen, zuigt dat politieke impact weg uit de politieke partijen.’



DAAR HEEFT Wallage een punt. De gekozen burgemeester zou namens een partij moeten worden verkozen, maar moet vervolgens, als ware hij een premier, boven de partijen staan. De gemeenteraad, die in een nieuw duaal stelsel het college kritischer zou moeten kunnen controleren, heeft dezelfde politieke verantwoording af te leggen, maar beschikt niet over dezelfde middelen en machtbronnen als de burgemeester. De socioloog J.A.A. van Doorn zou best eens gelijk kunnen hebben als hij zegt de pleidooien voor de gekozen burgemeester niet zozeer een roep om meer democratie zijn, als wel een roep om sterkere bestuurders. En inderdaad, een gekozen burgemeester zou een nog sterkere positie hebben en zich van de raad nog minder hoeven aan te trekken. Om steun van de kiezer te houden en een herverkiezing zeker te stellen, zal hij snel vervallen in populaire, zo niet populistische maatregelen.


Of dat goede bestuurders oplevert? Populaire burgemeesters zijn niet altijd even goede bestuurders, ook nu niet. Na zijn emotionele maar platte oproep bij de dood van Meindert Tjoelker in Leeuwarden werd D66-burgemeester Hayo Apotheker direct naar Den Haag getransfereerd. Eindelijk iemand die de taal van het volk sprak. Dat boeren een andere taal spraken had Apotheker zich niet gerealiseerd, overigens evenmin als de mensen die hem naar Den Haag haalden. Een populaire burgemeester flopte als bestuurder. En toch zal hij ongetwijfeld worden gekozen als hij zich ooit in Leeuwarden zal kandideren.


Andersom is trouwens ook mogelijk. PvdA-burgemeester Ouwerkerk ging in de fout toen het er werkelijk op aankwam. Hij bleef in bed liggen terwijl vanuit de Oosterparkbuurt zijn stad werd afgebroken. Nooit eerder had een burgemeester zo gefaald, leek het afgaande op de berichtgeving. Was hij een gekozen burgemeester geweest, dan zou hij nooit meer aan het werk zijn gekomen. Nu zwaait beroepsburgemeester Ouwerkerk de scepter over Almere.


Wat de Staatscommissie en detail volgende week ook te melden heeft, voorlopig kunnen de Opsteltens, Deetmannen en zelfs Ouwerkerken gewoon nog enige tijd op hun plaats blijven. Het eindrapport van Elzinga gaat eerst naar het kabinet en daarna naar parlement en senaat. En zoals bij menig D66-kroonjuweel het geval is: in beide Kamers is een tweederde meerderheid nodig.


Big Brother Ruud (die overigens als burgemeester van zijn tijdelijke woonplaats Almere ook geen gek figuur zou slaan), Henk Westbroek en alle andere televisiepresentatoren, sportmensen en filmsterren die in de startblokken staan om zich kandidaat te stellen: nog even geduld dus.