De geopende dijen van de regent

Nog tot en met 9 maart overal in het land
In de winter van 1603-1604 wordt Londen geteisterd door de pest. Het openbare leven ligt stil, de theaters zijn gesloten. Koningin Elisabeth I is dood, James I is haar opvolger. Meteen na zijn troonsbestijging is hij beschermheer geworden van William Shakespeares toneelgroep, die zich vanaf dan King’s Men mag noemen. Shakespeare is met zijn historische stukken, en met de romantische komedies die rond de eeuwwisseling ontstonden, ondertussen een beroemdheid geworden. Zijn groep speelt het hele jaar (behalve de veertig dagen tussen Aswoensdag en Pasen, en de zondagen), zo'n veertig stukken door elkaar heen.

Alleen nu, deze winter niet. Shakespeare staat op een keerpunt in zijn loopbaan. De bitterzoete romantiek (uit As You Like It) en de geschiedenis van de Engelse burgeroorlog heeft hij als stof achter zich gelaten. De eerste versies van Hamlet en Julius Caesar zijn af (maar waarschijnlijk nog niet gespeeld). Shakespeare loopt zich ‘warm’ voor de grote tragedies die nog zullen volgen: de definitieve versie van Hamlet, Othello (1604), Macbeth (1606), King Lear en Coriolanus (1607).
Of hij in die winter van 1603-1604 een writer’s block had, zullen we nooit weten. Dat hij Measure for Measure in die maanden schreef, weten we wel. Zijn theater mocht op 9 april 1604 weer open - de pest was bedwongen. Maat voor maat speelt in Wenen. De hertog treedt tijdelijk terug en draagt zijn macht over aan Angelo; de hertog heeft de wet- en regelgeving verwaarloosd, een hardliner mag dat werk nu overnemen. Hij houdt - in de vermomming van een monnik - zijn tijdelijke opvolger Angelo in de gaten. Die concentreert zich op de zedelijkheid: bordelen worden gesloten, een jongeman die zijn vriendin zwanger heeft gemaakt, wordt gevangen genomen en ter dood veroordeeld. Wanneer diens zuster - die op het punt staat in het klooster te gaan - voor hem pleit, eist de zedenmeester Angelo haar maagdelijkheid in ruil voor het leven van haar broer. Via een door de hertog geregisseerd komplot wordt de hypocrisie ontmaskerd en het leven van de jongeman gered.
Measure for Measure is een grillig, misschien zelfs een slordig geschreven stuk. Shakespeare omgeeft de hoofdplot (het verhaal van de hertog, zijn regent, de ter dood veroordeelde jongeman en diens maagdelijke zuster) met een nogal slordig opgeschreven franje - sfeerschetsen van een samenleving die op zijn kop staat, waarin wordt gedanst en geneukt op de rand van een vulkaan. Verder roept de tekst veel vragen op. Wat wil de hertog nu precies? Hoe schunnig is die regent Angelo? En hoe heilig is de maagdelijke novice?
Pierre Audi geeft in zijn regie van Maat voor maat bij het Zuidelijk Toneel een paar verrassende antwoorden. Angelo is de gevangene van zijn eigen ethisch reveil, hij ontdekt een drift die hij van zichzelf niet kent, en hij struikelt erover. Zijn slachtoffer is een wereldvreemde vrouw, die in haar rigide keuzen vereenzaamt, en aan het eind wordt opgesloten in een gedwongen huwelijk met de hertog - ze mag niet het klooster in. Haar antwoord op die plotselinge fuik kennen we niet. Ze zwijgt.
Het inktzwarte centrum van het stuk blijkt tevens de geniale manipulator: de hertog, de regisseur, de politicus die wil testen of hij de donkere kanten van zijn metier nog beheerst. Jappe Claes is - met meesterlijke tekstbehandeling en superieure aanwezigheid - het centrum van deze voorstelling. Zeker, er is veel meer te beleven in Maat voor maat. De muziek is meeslepend, dreunend en tergend, het fuiven oppervlakkig, het licht hard, de maatschappij heeft haar kleren uitgetrokken en in grote bergen op het speelvlak gesmeten, holle ogen (skeletten, honden?) kijken ons vanuit het decor aan, videocamera’s registreren de maagd dansend tussen de geopende dijen van de regent. Maar de voorstelling is van de acteurs, die een gruwelijke vertelling (in een fraaie vertaling en bewerking van Janine Brogt) voor ons ontsluiten. Het slotbedrijf (geschreven als happy end) is de huiveringwekkende apotheose van een thriller. De hertog nodigt iedereen uit naar zijn paleis. Daar heeft hij nog wat onthullingen in petto. De sukkels zullen ervan lusten! Prachtig!