De geschiedenis herhaalt zich niet

Ian Buruma, Het loon van de schuld. Vertaald door Tinke Davids, uitgeverij Atlas, 319 blz., f45,-; zie ook de bespreking door Aart Brouwer in De Groene van 13 april.
De Duitse regering wil voorkomen dat individuen de holocaust ontkennen. In Japan probeert een individu te voorkomen dat de regering Nanking blijft ontkennen. Een gesprek over het verschil tussen beide landen met Ian Buruma.

TWEE RECENTE kranteberichten. De Duitse regering heeft een wetsontwerp aangenomen waarmee de ‘Auschwitzluge’, het ontkennen van de holocaust, met drie jaar kan worden bestraft. De versnipperde Duitse wetgeving daarover had wel eens tot vrijspraak geleid. En in Japan wint historicus Ienaga Saburo de strijd om wat naar analogie de 'Nanking-leugen’ kan worden genoemd. Saburo schreef in een veelgebruikt geschiedenisschoolboek hoe het Japanse leger in 1937 driehonderdduizend mensen ombracht in de Chinese stad Nanking. Het ministerie van Nationale Opvoeding eiste dat onder meer passages over deze slachting, over verkrachtingen door Japanse militairen en over Japanse medische experimenten in Mantsjoerije zouden worden geschrapt. Die eis is nu definitief afgeslagen, na een 31 jaar durende juridische uitputtingsslag.
Durven de gewezen oorlogsbondgenoten Duitsland en Japan eindelijk hun verleden recht in de ogen te kijken? In zijn beroemde toespraak tot de Bundestag op 8 mei 1985, veertig jaar na de beeindiging van de Tweede Wereldoorlog, wees de Duitse president Richard von Weizsacker erop dat zonder geheugen geen verzoening mogelijk is: 'Eenieder die zijn ogen sluit voor het verleden, is blind voor het heden. Allen die weigeren zich de onmenselijkheid te herinneren, lopen gevaar opnieuw besmet te worden.’
Von Weizsackers speech werd in het Japans vertaald en zette ook daar de gedachten in beweging. Want anders dan Duitsland probeert Japan zijn oorlogsverleden zoveel mogelijk te verbergen. Een paar weken geleden nog beweerde minister van Justitie Shigeto Nagano dat de slachtpartij van Nanking 'een verzinsel’ was. Hij noemde de Japanse invasie in China 'een bevrijdingsoorlog die Azie moest verlossen van het westers imperialisme’.
De minister moest kort daarop ontslag nemen, dat wel.
HOE KOMT HET dat de Japanners zo heel anders met hun geschiedenis omgaan dan de Duitsers? Omdat de cultuur van beide landen zo verschillend is, luidt het klassieke antwoord. Japan zou een Oosterse schaamtecultuur hebben die confucianistisch is en waar mensen alleen maar besef hebben van goed en kwaad in een sociale situatie, niet als resultaat van een individueel gewetensonderzoek. Het christelijke Duitsland daarentegen kent een schuldcultuur. Vandaar hun relatieve openheid ten aanzien van een oorlog die de Japanners liever onbesproken laten.
Onzin, meent Ian Buruma. Hij schreef over het onderwerp het boeiende boek, Wages of Guilt, in Nederlandse vertaling verschenen onder de titel Het loon van de schuld. Hij zegt: 'Natuurlijk zitten de Japanners cultureel anders in mekaar dan de Duitsers. Maar er bestaan ook overeenkomsten. De uiteenlopende manier waarop Japan en Duitsland met de schuldvraag omgaan, kan je moeilijk met rauwe culturele verschillen verklaren. Nee, het is de geschiedenis zelf die in beide landen anders gelopen is.’
In zijn boek legt hij dat zo uit: 'Duitsland was precies twaalf jaar in handen van een misdadig regime geweest. Door dat regime te verslaan, was het probleem voor een groot deel opgelost. In Japan is er nooit een radicale breuk geweest tussen een fascistisch en een pre- fascistisch verleden. Eigenlijk is Japan nooit echt een fascistische staat geweest. Er was geen regerende fascistische of nationaal-socialistische partij en ook geen Fuhrer. Veel van de mensen die Japan voor de oorlog hadden geregeerd, waren dat blijven doen tijdens de oorlog, en ook daarna. Een culturele breuk was er al evenmin geweest in Japan. Er waren geen schrijvers en kunstenaars in ballingschap die konden terugkeren om het geweten van de achterblijvers te prikkelen.’ Kortom: het was alsof Duitsland alleen maar gezuiverd diende te worden van het nazisme, terwijl men in Japan de complete culturele traditie, verwrongen door jaren van chauvinistische propaganda, moest herzien.
Ian Buruma (43) is voor de promotie van zijn boek even naar zijn geboorteland overgevlogen - zijn vader is een Fries, zijn moeder een Engelse van Duits-joodse afkomst. Buruma studeerde sinologie aan de universiteit van Leiden en film aan de kunstacademie van Tokio. Als schrijver en essayist publiceert hij vooral over de culturele verwarring en de zoektocht naar de roots in Aziatische landen. Er verschijnen geregeld stukken van zijn hand in The New York Review of Books, The New Yorker, The New York Times, Frankfurter Allgemeine Zeitung, The Observer en The Times Literary Supplement. Buruma leefde jarenlang in Japan en Hong Kong. Tegenwoordig woont hij in Londen. Om de hoofdstukken over Duitsland in zijn boek te voltooien verbleef hij negen maanden op het Wissenschaftskolleg in Berlijn en reisde hij ettelijke malen naar Japan.
KEIZER HIROHITO mocht van de Amerikanen na de oorlog op zijn troon blijven zitten. Is het onvermogen van het Japanse volk om te rouwen niet begrijpelijk als men hun leider vrijuit laat gaat?
Buruma: 'Tsja, je kunt eindeloos twisten over de precieze persoonlijke aansprakelijkheid van Hirohito. De waarheid daarover zullen we misschien nooit weten, maar in ieder geval was hij formeel verantwoordelijk. Als je Hirohito dan toch om puur politieke redenen vrijpleit en er, zoals de Amerikanen hebben gedaan, een soort mythe rond opbouwt van een onschuldige die alles in het werk heeft gesteld om de oorlog te temperen, terwijl je wel mensen berecht die in naam van diezelfde keizer misdaden begingen, dan boet je rechtszaak aan overtuigingskracht in.’
Na Hirosjima en Nagasaki hebben heel wat Japanners bovendien de neiging zich niet als boosdoener maar als slachtoffer voor te stellen. Terecht?
'Het hangt ervan af of je een onderscheid maakt tussen de oorlog in de Pacific en de oorlog in China en Zuidoost-Azie. Als je de redenering volgt dat Japan zich pas in 1941 in de oorlog heeft gestort, met Pearl Harbor - iets wat veel Amerikanen denken en wat sommige Japanners ook graag voor waar aannemen -, dan zou je kunnen stellen dat de aanval op Pearl Harbor niet in de haak was, maar dat de vergelding in Hirosjima ontegensprekelijk veel erger was. Dat argument verliest echter heel wat aan kracht als je, wat veel linkse Japanners doen, de oorlog laat beginnen met de annexering van Mantsjoerije in 1932 en de invasie in China en de veroveringen in Zuidoost-Azie. Al blijven Hirosjima en Nagasaki voor de Japanners natuurlijk een alibi dat de Duitsers niet hebben. Of de atoombom sowieso een gruwel van een andere orde van grootte is, daar kan je over twisten. Er zijn bij de bombardementen op Berlijn en Tokio meer mensen omgekomen dan in Hirosjima.’
AUSCHWITZ IS het wereldwijde symbool van de systematische jodenuitroeiing. Kun je Nanking daar wel mee vergelijken?
'Niet naar de feiten, nee. Maar net als Auschwitz heeft Nanking Japan gestigmatiseerd. Veel Japanners worstelen met die erfenis. Nanking is het symbool van alle andere verwoestingen die het Japanse leger in Azie heeft aangericht. Net zoals de holocaust en de moordpartijen aan het Oostfront een belangrijke rol blijven spelen in de betrekkingen tussen Duitsland, Polen, Rusland en Israel, worden de Japanse relaties in Azie nog steeds getekend door Nanking.’
De houding van Japan valt vooral op als je denkt aan de knieval die Willy Brandt jaren geleden al deed in het voormalige Warschause getto.
'Vooral de conservatieve liberaal-democratische partij, die jaren de scepter zwaaide in Japan, stelde zich erg terughoudend op. Maar toen het monopolie van de LDP vorig jaar doorbroken werd bestond een van de eerste daden van de nieuwe premier van Japan, Hosokawa Morihiro, uit de openlijke bekentenis dat de militaire acties van Japan in de jaren dertig en veertig neerkwamen op “een agressieve oorlog en een verkeerde oorlog”. Hosokawa is ondertussen al weer premier-af, maar ik denk niet dat dit een geisoleerd gebeuren was. Japan zal in de toekomst steeds meer bereid zijn die knieval te maken. (Daags na dit gesprek verklaarde de nieuwe Japanse eerste minister, Tsutomu, op bezoek in Brussel dat Japan in de Tweede Wereldoorlog een agressor was die veel volkeren onnoemelijk leed berokkende - jo.)
De knieval van Brandt is natuurlijk een mooi beeld, maar of dit de beste manier is om het verleden te verwerken is nog maar de vraag. Van groter belang lijkt mij wat er in de schoolboeken komt te staan, wat voor literatuur er verschijnt, welke toneelstukken worden opgevoerd, hoe film en televisie de geschiedenis presenteren. Wat dat betreft heeft Japan de laatste tien jaar een grote vooruitgang gemaakt.’
Wat Duitsland betreft: het zijn wel telkens Hollywood-produkties die de geschiedenis voor miljoenen mensen ontsluiten. Neem de serie 'Holocaust’ en de film 'Schindler’s List’.
'Tja, buitenlanders kunnen zich nu eenmaal makkelijker vereenzelvigen met de slachtoffers. Dat is normaal. Als je kijkt naar het onderwijs, naar de aandacht die in de massamedia aan de Tweede Wereldoorlog wordt besteed, dan moet je toch concluderen dat de Duitsers het al bij al niet zo slecht hebben gedaan. Vergeet niet: geen enkel land is in staat die donkere bladzijde uit de geschiedenis volledig te verwerken. Dat is onmogelijk.
Het voormalige Oost-Duitsland vormt een wat ingewikkelder verhaal. Terwijl de de-nazificering van het Westen aan het eind van de jaren veertig werd opgegeven omdat het begin van de Koude Oorlog andere prioriteiten stelde, zijn in de DDR de hogere nazi-leiders veel rigoureuzer gezuiverd. Kleinere garnalen die gedwee in het nieuwe communistische systeem meestapten werden echter met rust gelaten. In de DDR koesterde men immers de illusie dat men sowieso aan de goede kant stond: die van een antifascistisch, antikapitalistisch, idealistisch Duitsland.’
HOE MOET HET nu verder met Japan en Duitsland, bijna een halve eeuw later?
Twee citaten uit Het loon van de schuld. Hagi Jiro, plaatsvervangend directeur-generaal van het Japanse Zelfverdedigingsbureau: 'Als volk hebben wij Japanners, net als de Duitsers, een sterke collectieve discipline. Als onze energie de goede kant uit wordt geleid, is dat prima, maar als onze energie wordt misbruikt, gebeuren er vreselijke dingen. Ook geloof ik dat Japanners en Duitsers racisten zijn.’ De Poolse filmregisseur Andrzej Wajda: 'Duitsland zal, naast tal van andere dingen, Auschwitz blijven betekenen. Ik bedoel: Goethe en genocide, Beethoven en gaskamers, Kant en SS-laarzen. Dat alles maakt deel uit van het Duitse erfgoed.’
Duitsers en Japanners zijn in feite niet te vertrouwen: veel getraumatiseerde Duitsers en Japanners zullen met die zienswijze instemmen. Ian Buruma niet. 'Er zijn geen gevaarlijke volkeren, er zijn alleen gevaarlijke situaties, en die zijn het gevolg, niet van het volkskarakter, maar van politieke omstandigheden’, schrijft hij.
In oktober vorig jaar waarschuwde Ian Buruma in zijn Van der Leeuw-lezing in Groningen: 'Ik denk dat van alle manieren om de politiek en de economie van een ander land te begrijpen, de culturele benadering het minst zinvol is en het meest kan leiden, niet alleen tot onzin, maar tot gevaarlijke conclusies.’ Zogenaamde nationale tradities moeten sterk gerelativeerd worden, meent Buruma. De Schotse kilt werd per slot van rekening uitgevonden door een achttiende-eeuwse Engelse industrieel. Cultuur is niet zozeer een oude eik, maar eerder een voortdurend proces van verandering.
BETEKENT DIT dat we anno 1994 niet langer beducht hoeven te zijn voor Duitsland en Japan?
'Ik vind niet dat we de rol van Duitsland en Japan in de wereldpolitiek moeten blijven beperken. Voor mij mogen beide landen gerust in de VN-Veiligheidsraad. Maar dan moeten ze ook hun grondwet veranderen zodat ze, als dat nodig mocht zijn, troepen kunnen sturen naar mogelijke brandhaarden. In 1945 werden Duitsland en Japan als “gevaarlijk” bestempeld; zij zouden nooit meer sterke legers mogen hebben. Dat kwam veel mensen in die landen goed uit. De Japanners hebben al hun energie aangewend om hun industrie uit te breiden. Aan defensie-uitgaven heeft men hoegenaamd geen behoefte. In Duitsland liep het enigszins anders. Om geografische redenen vond Bonn al snel aansluiting bij de Navo. In Japan is defensie een taboe gebleven. Men heeft er enkel een bijstandsverdrag met de Verenigde Staten, en om aan de Amerikaanse wensen tegemoet te komen is er een leger gecreeerd. Al weet niemand zich er eigenlijk raad mee. Dat is ongezond. Ik ben ervan overtuigd dat als je Japan en Duitsland blijft behandelen als abnormale landen, de kans ook groter wordt dat ze zich inderdaad abnormaal gaan gedragen en dat het democratisch proces in vreemde banen terecht komt.’
Duitsland heeft wel een probleem met zijn neo-nazi’s.
'Niet alleen Duitsland. Het is een Europees fenomeen. Wegens de geschiedenis heeft het in Duitsland meer echo’s dan elders, maar het is verkeerd te denken dat de geschiedenis zich automatisch en altijd herhaalt.’
In Italie zitten de neo-fascisten in de regering en is Mussolini opnieuw en vogue. Hoe valt het historisch geheugenverlies van de Italianen te verklaren?
'In Italie heeft het trauma van de nederlaag en het stigma van de oorlogsmisdaad nauwelijks een rol gespeeld. Mussolini was zeker geen lieverdje en zijn soldaten zullen zich ook wel aan een en ander te buiten zijn gegaan, maar Italie heeft geen equivalent voor Auschwitz of Nanking. Voor het einde van de oorlog hadden de Italianen zich bovendien aangesloten bij de geallieerden. Zij hebben de idee dat ze uiteindelijk toch aan de goede kant stonden.’
Japan is ondertussen opnieuw weggezakt in het drijfzand van de fractiestrijd. De democratie functioneert er niet zo behoorlijk.
'Maar dat hangt sterk samen met de situatie die in 1945 geschapen is. De door de Amerikanen opgelegde grondwet heeft als gevolg gehad dat er enerzijds een sterk links pacifisme ontstond en anderzijds een geweldige nationalistische bombast, met daartussenin een conservatieve regering die al zijn energie in de economie stopte terwijl men de buitenlandse politiek in feite aan de Amerikanen overliet. Zolang de Koude Oorlog heerste, was het voor iedereen veiliger om deze status quo te handhaven. Die situatie heeft de democratie niet bevorderd. Vandaag wordt er in Japan aarzelend een begin gemaakt met een debat over hoe het nu verder moet met de grondwet. Zo'n debat kan deugd doen. Een bredere politieke discussie zal automatisch leiden tot een veel betere democratie.’ DUITSLAND EN JAPAN hebben de oorlog verloren maar de vrede gewonnen, luidt een populair gezegde. Wat als deze twee economische reuzen zich opnieuw onbeperkt militair mogen ontwikkelen?
'Ik begrijp die angst wel, maar Duitsland en Japan willen noch kunnen in de hedendaagse wereld op eigen houtje iets proberen. En er is overigens geen enkele reden om aan te nemen dat Duitsland en Japan samen iets in het schild zouden voeren waar we bang voor moeten zijn. Integendeel. Het zijn in veel opzichten stevige concurrenten.’
Is het toeval dat beide landen een 'Wirtschaftswunder’ hebben gekend?
'Vergeet niet dat Duitsland en Japan zich aan het einde van de negentiende eeuw reeds heel sterk ontwikkeld hadden. Die evolutie naar een industriele grootmacht in de naoorlogse jaren is niet zomaar uit de lucht komen vallen. De infrastructuur van beide landen was wel vernietigd maar de know how was in 1945 nog steeds aanwezig. En in Japan bleef ook de bureaucratie behoorlijk intact. Bonn en Tokio konden zich bovendien volledig toeleggen op het herstel. De rol van de Amerikanen mag hier niet onderschat worden. Zonder hen waren Duitsland en Japan er niet bovenop geraakt. Ik geloof niet dat er een soort element is van spirituele aard waardoor Japanners en Duitsers zich zoveel beter en sneller zouden ontwikkelen dan andere volkeren.’