Toneel

De getourmenteerde man

Toneel: ’t Barre Land & Maatschappij Discordia speelt Büchners ‹Woyzeck› (2)

Omdat het manuscript van Büchners Woyzeck (1836/37) bestaat uit vier moeilijk leesbare en onderling nogal verschillende handschriften met eveneens verschillende volgordes van scènes, maakt iedere theatermaker die aan het stuk begint zijn eigen vertelling. Regisseur Johan Simons bijvoorbeeld regisseerde Woyzeck twee keer. De eerste keer (Hollandia, 1992) leek de locatie (een fabriekshal in Hoorn) op een inrichting, de acteurs droegen witte hemden van psychiatrische patiënten. De voorstelling ontrafelde een ziektebeeld. In de tweede Woyzeck van Simons (Zuidelijk Toneel/Hollandia, 2001) werd de microkosmos van Woyzeck getoond als een laboratorium waarin met mensen wordt geëxperimenteerd. De wetenschappen die Woyzeck omringen worden medeverantwoordelijk gehouden voor zijn misdaad: de moord op zijn vrouw/vriendin Marie.

De acteurs van ’t Barre Land & Maatschappij Discordia willen Woyzeck in de allereerste plaats aan ons vertellen. Een dwingende interpretatie van het materiaal wordt slim ontweken. De toneelspelers schakelen razendsnel van handeling naar handeling. We zijn al meteen in de eerste minuten op alle plekken van Woyzeck tegelijkertijd: in het open veld met vriend Andres, bij de kapitein (die Woyzeck bespot), bij de dokter (die in Woyzeck een evolutionair proefdier ziet), bij Marie (die het kind van Woyzeck opvoedt, hem een rare vent vindt en op zoek lijkt naar een echte kerel). En doordat de toneelspelers het verhaal van Woyzeck kriskras doorkruisen en nauwelijks inleving hanteren, houden ze afstand, ook en vooral van een dwingende interpretatie. We wonen eigenlijk met z’n allen (vertellers/spelers én publiek) een uur lang in het hoofd van deze getourmenteerde mens. Met veel vragen en niet op zoek naar antwoorden. Zoals hun introductie op Woyzeck (zie vorige week) werkt als een verleiding tot contemplatie, zo werkt de razendsnelle Büchner-epiek van deze toneelspelerstroep als een vogelvluchtperspectief op Woyzecks wanhoop.

De liefhebber van de toneelkunst loopt kans veel versies van Woyzeck aan zich voorbij te zien komen. Het stuk is een kerstboom waar in de loop der jaren veel Weltschmerz in is gehangen: de teloorgang van een gek, toerekeningsvatbaarheid voor een crime passionel, maakbaarheid van de mens in een biogenetisch laboratorium. De versie van ’t Barre Land & Maatschappij Discordia vermijdt zo’n dwingend perspectief. Daarmee wint deze voorstelling aan glans en helderheid. In de dagbladkritiek trof ik het verwijt aan dat dit toneelevenement uitsluitend voor kenners is gemaakt. Een elitaire Woyzeck heet zoiets. Had ik geen last van. De tekst leek transparanter dan ooit tevoren. En het mooie van goed toneel is dat een stuk als Büchners Woyzeck daar alleen maar raadselachtiger op wordt. En zo, hernieuwd, aan kracht wint.

15 t/m 23 april, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag. Inlichtingen: www.barreland.nl, 030-2316142