Trumps banden met Poetin

De geur van samenzwering en misdaad

Met Trumps openlijke samenzwering met de Russen kreeg de illiberale democratie voet aan de grond in de Verenigde Staten. De tweede ronde in de strijd om de Amerikaanse democratie staat op het punt te beginnen.

Donald Trump en Vladimir Poetin tijdens een persconferentie na hun ontmoeting in het presidentiële paleis in Helsinki, Finland, 16 juli © Pablo Martinez Monsivais / AP / HH

In november 2013 werd er bij het hoofdkantoor van de Miss Universe-organisatie op 6th Avenue in New York City, net onder Central Park, een pakketje afgeleverd. Het werd bezorgd door Sheila Agalarova, de dochter van Alas Agalarov, een Russische miljardair van Azerbeidzjaanse komaf die nauwe banden heeft met het Kremlin. Kort daarvoor had Agalarov geholpen een editie van de Miss Universe-verkiezingen naar Moskou te halen. Het pakketje was bestemd voor de eigenaar van het bedrijf dat deze jaarlijkse modellenshow organiseert, Donald J. Trump.

Agalarova bezorgde een zwart doosje van lakwerk met daarin een verzegelde brief, geschreven door Vladimir Poetin. Wat de boodschap van de Russische leider was, is nooit bekend geworden. Maar met de Rusland-kwestie die nog altijd als een donkere wolk boven het Witte Huis hangt, is de brief van Poetin een object om grote vragen op te projecteren: is Trump een instrument van Moskou in haar strijd tegen de democratie van de Verenigde Staten?

Het bestaan van deze brief van Poetin aan Trump wordt onthuld in Russian Roulette: The Inside Story of Putin’s War on America and the Election of Donald Trump van de onderzoeksjournalisten Michael Isikoff en David Corn. Ze laten zien dat het een goedmakertje was. De Miss Universe-verkiezingen in Moskou hadden vanuit het perspectief van hun organisator het eigenlijke doel gemist. Trump hoopte op een ontmoeting met Poetin, een noodzakelijke stap in het vervullen van een al langer gekoesterde wens om een Trump Tower in de Russische hoofdstad te bouwen. ‘Wordt Poetin mijn nieuwe beste vriend?’ twitterde hij voorafgaand aan zijn bezoek.

Het verkeer gooide roet in het eten. Op diezelfde dag waren Willem-Alexander en Máxima te gast in Moskou en ze waren vast komen te zitten in de verkeersdrukte, waardoor de gelegenheid voor Poetin om Trump te ontmoeten in het gedrang kwam. In plaats daarvan communiceerden de twee indirect, via tussenpersonen en via mogelijk meerdere brieven, waarvan er één na afloop in New York bezorgd werd.

Wat betreft Trump kan een aardige inschatting worden gemaakt van wat hij tegen Poetin had willen zeggen. Hij sprak in 2012 in kleine kring al over ‘belangrijke plannen voor over een tijdje’ en liet na het bezoek aan Moskou een peiling uitvoeren in verschillende staten om te kijken hoe hij lag als eventuele presidentskandidaat. Wat er op dat moment omging in het hoofd van Poetin – een aanzienlijk behoedzamer leider dan Trump – is moeilijker te bedenken, en het is onwaarschijnlijk dat hij zijn gedachten prijsgaf in een brief waarvan de inhoud openbaar kan worden. Wat wel bekend is, dankzij onderzoek van veiligheidsdiensten wereldwijd, het Amerikaanse Congres en journalisten, is dat de kandidatuur van Trump door Rusland werd aangegrepen om de verkiezingen in diens voordeel te doen uitvallen. De presidentsrace van 2016 werd ontregeld door Russische cyberaanvallen op de Democratische Partij, gestolen e-mails die online openbaar werden gemaakt en, zo rapporteerde het Amerikaanse ministerie van Binnenlandse Veiligheid, in ieder geval zeven staten waar de kiesstemmen waren ‘gecompromitteerd’ door Russische hacks.

De hacks waren onderdeel van een grotere cyberoorlog, die bestond uit het op grote schaal verspreiden van misinformatie en anti-Clinton-berichten via sociale media. Wat vast staat is dat honderdduizenden Amerikanen via Twitter en Facebook in aanraking kwamen met vanuit Rusland verspreide nep-berichten en propaganda die als doel hadden de stem op Trump te bevorderen. De vragen die nog open liggen betreffen de precieze oorzaak-gevolgrelaties. In hoeverre had Moskou, direct of indirect, invloed op Trumps besluit om president te willen worden? En had de propagandacampagne vanuit Rusland een doorslaggevende rol bij de uitkomst?

Intuïtief luidt het antwoord op die vraag ‘ja’. Trump won met een kleine marge. Hij kreeg in totaal 2,9 miljoen stemmen minder dan zijn opponent. Als Trump tachtigduizend stemmen minder had gehad, verspreid over drie swing states – Michigan, Pennsylvania en Wisconsin – dan had de wereld er anders uitgezien. Toch zal absolute zekerheid dat Trump zijn victorie te danken heeft aan Russische hackers nooit te geven zijn, zo concludeert Kathleen Hall Jamieson in haar boek Cyberwar: How Russian Hackers and Trolls Helped Elect a President – What We Don’t, Can’t, and Do Know. Een stembusgang vindt plaats onder the fog of war: te complex om er één variabele uit te lichten en daar de uitkomst aan toe te schrijven.

Jamieson is een communicatiewetenschapper aan de Universiteit van Pennsylvania (waar, toevallig, ook Trump zijn diploma haalde) en gespecialiseerd in hoe publieke opinie zich vertaalt in verkiezingsuitslagen. Volgens haar kan de conclusie dat Trump president werd dankzij Russische ‘saboteurs van het discours’ met een marge van betrouwbaarheid worden getrokken die de wetenschappelijke standaard zeker haalt. Als je alle andere factoren constant houdt, dan was Trump zonder deze buitenlandse inmengingen geen president geworden, zei ze in een interview met The New Yorker. Dat doet volgens haar overigens niks af aan de feitelijke legitimiteit van Trumps overwinning.

Het is opvallend hoeveel van Trumps adviseurs en medewerkers

Daarmee lijkt de vraag naar Russische invloed op de presidentsverkiezingen van 2016 vooral van theoretisch belang. Republikeinen, Trump-aanhangers in binnen- en buitenland en de Amerikaanse president zelf niet in de laatste plaats willen dit hoofdstuk dan ook sluiten. Maar het is het tweede facet van het Rusland-vraagstuk dat het niet toestaat een streep onder het verleden te zetten. De omvang van banden tussen de Russen en Trumps snel wisselende entourage, en mogelijk Trump zelf, is na twee jaar onderzoek nog niet volledig bekend. De verkiezingsprocedure werd weliswaar verstoord, maar vond plaats zonder dat er een wet gebroken werd. Wat betreft het handelen van president en zijn team zelf kan die conclusie nog niet worden getrokken.

Na twee jaar Trump is Amerika verdeelder dan ooit, en de president is de splijtzwam. De polarisatie verspreidt zich tot buiten Amerika. Ook in Europese democratieën gaat het publieke debat over de vraag of de pers niet een keer moet ophouden met ‘Trump-bashen’ en hoe internationale leiders zich moeten opstellen: Trump accepteren als het nieuwe normaal of niet? Ieder antwoord is voorlopig, vanwege de grote voorwaardelijkheid die rond zijn presidentschap hangt. Als er inderdaad sprake is van samenzwering met Rusland is Trump, heel simpel gezegd, een wetsovertreder. Het ultieme oordeel over wat daarvan de gevolgen zijn is aan het Congres en de rechter, al zijn de meningen in de Amerikaanse juridische gemeenschap verdeeld over de kwestie of een zittend president voor de rechter gedaagd kan worden. De enige manier om daarachter te komen is het te proberen.

Robert Mueller, de oud-fbi-directeur die sinds mei 2017 als speciaal aanklager bezig is met een onderzoek naar de Trump-campagne en alles wat daarmee verband houdt, is daarmee de belangrijkste man in Washington, de persoon naar wie deze onderzoeken uitgaan uitgezonderd. Totdat Mueller zijn graafwerk stopt en zijn conclusies trekt, staat deze episode in de geschiedenis van Amerika in het licht van dat ene, verbijsterende feit: een zittend president van de machtigste democratie vormt vrijwel vanaf het begin de spil van een lopend strafrechtelijk onderzoek.

Natuurlijk geldt hier onschuld totdat schuld bewezen is, maar ieder publiek en diplomatiek oordeel over Trump gaat in feite gepaard met een disclaimer dat het niet moet worden uitgesloten dat hij zijn ambt heeft verworven dan wel uitvoert in strijd met de wettelijk vastgelegde regels van de Amerikaanse democratie. Dat heeft niets te maken met voor of tegen Trump zijn, maar is een feitelijke kwestie. Nu de midterm-verkiezingen in de VS achter de rug zijn en er een korte adempauze is voordat de tocht naar 2020 begint, staan de Mueller-onderzoeken weer volop in de aandacht. De Amerikaanse pers probeert in iedere kruimel informatie te ontwaren wat de zwijgzame Mueller aantreft.

Eerder leverde dat explosieve berichten op, zoals toen de bbc-journalist Paul Wood in augustus 2017 berichtte dat Felix Sater meewerkt als getuige in de Mueller-onderzoeken. Sater, een Russische emigré met contacten in de Russische onderwereld, werkte jarenlang voor de Trump-organisatie en hielp Trump in zijn pogingen deals te sluiten voor bouwprojecten in Rusland. Sater heeft vaker als informant meegewerkt aan fbi-onderzoeken in ruil voor strafvermindering en was volgens Woods bronnen opnieuw bereid zijn contacten ‘te verlinken’. Wood schrijft dat Sater binnen eigen kring heeft gezegd dat hij zeker weet dat hij en Trump de gevangenis in gaan. Het was ook Sater die regelde dat Ivanka Trump in Poetins bureaustoel mocht zitten bij een bezoek aan Moskou in 2006. Ervan uitgaand dat een hoge mate van vertrouwdheid met Poetin nodig is om zoiets voor elkaar te krijgen, lijken de lijntjes tussen de Trumps en het Kremlin kort.

Er is in ieder geval één reden om Saters voorspellingen serieus te nemen: hij zat eerder goed. ‘Makker, ik weet zeker dat onze jongen president van de Verenigde Staten kan worden en wij kunnen dat orkestreren. Ik zorg dat heel Poetins team meedoet’, schreef hij op 3 november 2015 in een e-mail. De ontvanger daarvan was Michael Cohen, Trumps voormalige advocaat en inmiddels óók meewerkend getuige in de Rusland-onderzoeken. Van Cohen is onder meer bekend dat hij Russisch en Oekraïens geld aannam en in een fonds van Trump stopte – een mogelijke schending van de campagnewetten die buitenlandse donaties verbieden. Direct na Trumps inauguratie bezorgde Cohen persoonlijk een envelop in het Witte Huis met daarin een Russisch voorstel om sancties die het land ondervindt als straf voor de inval in Oekraïne op te heffen.

Nu wacht Amerika met spanning hoe Mueller alle losse punten met elkaar verbindt. Dat gaat gepaard met de vrees dat Trump de stap zal zetten om de Rusland-onderzoeken de nek om te draaien of dat het ministerie van Justitie (waaronder Mueller valt) besluit dat het genoeg is en de geldkraan dichtdraait. Trump heeft daartoe pogingen gedaan. Hij ontsloeg de vorige fbi-directeur James Comey naar eigen zeggen ‘vanwege dat Rusland-ding’. De dag daarna sprak hij zijn opluchting uit tegen de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergei Lavrov en de toenmalige Russische ambassadeur Sergei Kisljak, die op bezoek waren in de Oval Office. De vraag of het ontslag van Comey geldt als obstructie van de rechtsgang, ook een wettelijk vergrijp, staat op Muellers lijst.

Parijs, 11 november. Ceremonie bij de Arc de Triomphe als onderdeel van de herdenking van het einde van de Eerste Wereldoorlog honderd jaar geleden © Foto’s BENOIT TESSIER / AFP / ANP
banden hebben met de Russische zakelijke en politieke elite

Maar zelfs zonder Muellers conclusies is het mogelijk om door de nevel heen te kijken. Wat daarvoor nodig is, is een zekere mate van vertrouwen in de betrouwbaarheid van de pers en de wetenschap. Hoe Trump, zijn (oud-)medewerkers en zijn familie verbonden zijn met een netwerk rondom het Kremlin is voor een groot deel aangetoond in boeken en nieuwsartikelen. Bij elkaar opgeteld tonen ze een beeld van een kongsi van ondernemers en opportunisten die het hoogste ambt van de Verenigde Staten misbruiken voor persoonlijke doeleinden. De journalistiek heet in crisis te zijn. Wat betreft het onderwerp ‘Trump en de Russen’ beleeft ze een gouden tijd.

Puur op basis van openbare informatie is er een coherente ‘theorie van de zaak’ te vormen, schrijf Seth Abramson in het pas verschenen Proof of Collusion: How Trump Betrayed America. Abramson, een voormalig strafrechtadvocaat die digitale journalistiek en culturele theorie doceert aan de Universiteit van New Hampshire, werpt zich in dit boek op als ‘curerend journalist’. Dat wil zeggen dat hij bestaande bronnen heeft bestudeerd, geordend en vergeleken om ze samen te smeden tot een beeld waar volgens hem onmiskenbaar uit naar voren komt dat er sprake is van ‘collusion’ tussen Trump en de Russen. Trump heeft dit lange tijd ontkend. Afgelopen zomer veranderde hij van standpunt. ‘Collusion is not a crime’, twitterde hij toen. Formeel klopt dat. ‘Collusion’ staat niet als vergrijp in het wetboek van strafrecht. Maar zoals Abramson opmerkt in zijn boek is ‘collusion’ een ‘paraplu-begrip’ waaronder een lijst van overtredingen schuilgaat, zoals het aannemen van buitenlandse donaties, het afstemmen van beleid met een buitenlandse mogendheid en financiële fraude.

Hoe de ‘theorie van de zaak’ eruitziet in het geval van Trump en de Russen laat zich het best begrijpen via de ontkenningen die Trump de afgelopen tijd de wereld in heeft geslingerd (tot ontsteltenis van zijn advocaten die hem tevergeefs zo ver proberen te krijgen dat hij zwijgt om te voorkomen dat hij valse uitspraken doet die tegen hem kunnen worden gebruikt). Op 11 januari 2017, negen dagen voor zijn inauguratie, twitterde Trump in hoofdletters dat hij ‘niets van doen had’ met Rusland, ‘geen deals, geen leningen, niets’. Die uitspraak verdraagt zich slecht met het beeld van de Trump-organisatie dat twee van Trumps zoons, Donald Jr. en Eric, hebben geschetst. ‘We zien veel geld binnenstromen uit Rusland’, zei Donald Jr. in 2008 in een televisie-interview over de vastgoedprojecten van de Trump-organisatie. Toen Eric Trump in 2014 werd gevraagd hoe het familiebedrijf de aanleg van golfbanen financierde in tijden waarin banken niet graag geld uitleenden voor dit soort projecten was het antwoord dat ‘al het geld uit Rusland kwam’.

Uit onderzoeken van persbureau Reuters is bekend geworden dat Trump honderden appartementen verkocht aan rijke Russen op zoek naar een overzeese bestemming voor hun kapitaal. Ook is bekend dat hij miljoenen ontving uit vastgoedprojecten die gefinancierd werden met Russisch geld. Onduidelijk is hoeveel daarvan uiteindelijk zijn weg vond naar Trumps campagne. Dit alles doet ertoe omdat Trump verwikkeld was in dit soort vastgoeddeals tot vlak voor hij geïnaugureerd werd als president. Hij heeft zich nooit volledig gedistantieerd van zijn zakenimperium en, in tegenstelling tot alle andere presidenten gedurende de afgelopen halve eeuw, heeft zijn belastingaangiften niet openbaar gemaakt, waardoor publieke controle op zijn financiële belangen niet mogelijk is.

De autoritaire verleiding

Dit artikel is een bewerking van een hoofdstuk uit het boek De autoritaire verleiding: Over de opmars van de antiliberale wereldorde dat op 26 november verschijnt bij uitgeverij Atlas Contact (304 blz., 21,99 euro). In dit boek doet Casper Thomas verslag van de wereldwijde opmars van de ‘illiberale democratie’. Dat bracht hem naar Poetins Rusland, dat zijn rol als grootmacht terug wil. Naar het Hongarije van Viktor Orbán, waar Europees liberalisme wordt afgewezen. Naar India, waar Narendra Modi het hindoe-nationalisme aanwakkert. Naar Erdoğans nieuwe Turkije. En naar de Verenigde Staten, waar Donald Trump de Amerikaanse democratie op haar grondvesten doet schudden. Gaandeweg ontdekt Thomas de intellectuele bronnen waar een nieuwe generatie sterke leiders uit put. De autoritaire verleiding zoekt antwoord op de vraag waarom de liberale democratie niet langer kan bekoren en wat haar tegenhanger aantrekkelijk maakt.

Een van de enigma’s die boven Trump is blijven hangen is hoe hij erin geslaagd is solvabel te blijven ondanks een faillissement in 2004 en een vastgoedcrisis in 2008. Als ondernemer met een verdienmodel gebaseerd op leningen die moeten worden terugbetaald met de winst uit vastgoed werd Trump hard geraakt door de crisis. In 2008 probeerde hij onder zijn verplichtingen aan Deutsche Bank – zijn enig overgebleven kredietverstrekker – uit te komen door de crisis aan te voeren als overmacht, als was het een natuurramp. Deutsche Bank, met een vestiging op Wall Street waar Trump klant was, fungeerde op dat moment als witwasstraat voor het kapitaal van Russische ondernemers.

Democratische senatoren en leden van het Huis van Afgevaardigden hebben geprobeerd boven tafel te krijgen hoe Trumps financiële huishouding er precies uitziet – zonder succes. Onderzoeksjournalisten hebben de verschillende stukjes van de puzzel bijna bij elkaar gelegd. In Collusion: Secret Meetings, Dirty Money and How Russia Helped Donald Trump Win, een van de grondigste onderzoeken naar de Trump-Rusland-connectie, laat Luke Harding van The Guardian zien dat Deutsche Bank de Trump-familie van krediet bleef voorzien. Zo ontving Trumps schoonzoon, Jared Kushner, een maand voordat Trump president werd een lening voor een gebouw dat hij gekocht had van een Russische zakenman. In diezelfde tijd vonden verschillende ontmoetingen plaats tussen vertegenwoordigers van de Russische overheid en het Trump-team. Zowel voor als na de verkiezingen omringde Trump zich met medewerkers die een nauwe band met Rusland hadden. ‘Het leek haast alsof Poetin de hand had in het samenstellen van Trumps kabinet’, schrijft Harding.

Dat laatste is speculatie, maar het is opvallend hoeveel van Trumps adviseurs en medewerkers banden hebben met de Russische zakelijke en politieke elite: Carter Page, een consultant die had gewerkt voor Gazprom in Moskou en sinds 2013 door de fbi in de gaten werd gehouden omdat hij een agent van het Kremlin zou zijn. George Papadopoulos, een consultant zonder noemenswaardig cv die zijn Russische contacten gebruikte om een ontmoeting tussen Poetin en Trump te regelen nog voordat hij verkozen was. Paul Manafort, hoofd van de Trump-campagne die voor miljoenen in het krijt stond bij Russische oligarchen. Michael Flynn, de generaal die regelmatig verscheen op Russia Today en als spreker in het Kremlin werd gevraagd op het moment dat hij Trumps veiligheidsadviseur was. Eerder dan een door Poetin aangewezen equipe waren dit, zoals Washington Post-journalist Greg Miller het omschrijft in The Apprentice: Trump, Russia and the Subversion of American Democracy ‘motten die op de vlam af kwamen’: individuen die hun carrière deels verbonden hadden met Rusland en in deze president, die altijd vol lof over Poetin had gesproken, een kans zagen om zichzelf vooruit te helpen.

Onlangs werd bekend dat aanklager Mueller tientallen verzegelde enveloppen heeft gedeponeerd bij rechtbanken met een aanklacht

Stuk voor stuk hebben de motten hun vleugels gebrand. Wat deze namen met elkaar verbindt, is dat ze onderdeel zijn van het Mueller-onderzoek en in een aantal gevallen schuld hebben bekend: Papadopoulos en Flynn over liegen tegen de fbi over hun rol als contactpersoon tussen Rusland en Trump; Manafort over de aanklacht van samenzwering tegen de Verenigde Staten en obstructie van de rechtsgang. Alle drie werken ze nu mee als getuige in onderzoeken van Mueller. Ook Carter Page is door Mueller ondervraagd. Als Mueller, die in het verleden moordzaken oploste, de logica van een strafrechtelijk onderzoek volgt, moeten Trump en zijn directe kring zich zorgen maken: een verdachte wordt alleen meewerkende getuige als hij informatie heeft die essentieel is voor vervolging van iemand hogerop in de hiërarchie.

Parijs, 11 november. Ceremonie bij de Arc de Triomphe als onderdeel van de herdenking van het einde van de Eerste Wereldoorlog honderd jaar geleden © Foto’s BENOIT TESSIER / AFP / ANP

Trumps naasten hebben in ieder geval nog vragen te beantwoorden. Die gaan bijvoorbeeld over de ontmoeting in de Trump Tower op 9 juni 2016, terwijl de race om het presidentschap in volle gang was. Donald Trump Jr., Paul Manafort en Jared Kushner ontmoetten toen een delegatie die in een eerdere e-mail belastend materiaal over Clinton had beloofd (‘I love it’, had Trump Jr. geantwoord). In december 2016, nadat Trump de verkiezingen had gewonnen, was de Trump Tower opnieuw het toneel voor een serie geheime ontmoetingen, ditmaal tussen Kushner en Flynn en Sergei Kisljak, de Russische ambassadeur, waarbij Kushner vroeg of het mogelijk was om een privécommunicatiekanaal op te zetten tussen het Trump-team en het Kremlin. Kushner en Trump Jr. hebben hier verklaringen over afgelegd tegenover het Congres, waarvan is aangetoond dat ze foutief of twijfelachtig zijn, onder meer over de vraag in hoeverre Trump op de hoogte was van deze ontmoetingen. Liegen tegen het Congres, voor de goede orde, is een federale misdaad.

Dat geldt ook voor het proberen te beïnvloeden van getuigen. Daaraan lijkt Trump zich schuldig te hebben gemaakt. Hij dicteerde de verklaring van Donald Jr. over de ontmoetingen in de Trump Tower, en heeft zowel functionarissen bij de fbi als bij het ministerie van Justitie onder druk gezet om de Rusland-onderzoeken te staken. Hier lijkt de Republikeinse Partij zich ook te branden. Verschillende oud-medewerkers van Trump worden inmiddels betaald uit de partijkas zonder dat daar noemenswaardige diensten tegenover staan. Volgens verschillende bronnen is stilzwijgen de tegenprestatie. Sinds de Watergate-affaire weet Amerika dat het misschien niet eens de misdaad is waarover een president struikelt, maar het toedekken ervan. Dat scenario kan zich ook voor dit presidentschap herhalen.

En dan zijn er vele kleinere vragen, naar boven gebracht door de pers. Wat bedoelde Michael Flynn toen hij tijdens Trumps inauguratie naar zijn Russische contacten sms’te dat de sancties gauw voorbij zouden zijn? Is het toeval dat Trumps vliegtuig, vijf dagen voor de verkiezingen, uren geparkeerd stond naast dat van de Russische miljardair Dmitri Rybolovlev, die in 2008 eerder voor bijna honderd miljoen dollar vastgoed van Trump had gekocht en ver boven de marktprijs betaalde? Wat besprak Jeff Sessions, de nu onder druk van Trump opgestapte minister van Justitie, in gesprekken met Sergei Kisljak in opmaat naar de inauguratie van Trump? Sessions heeft zijn verklaringen meermalen bijgesteld en verschoonde zich van toezicht op de Rusland-onderzoeken omdat hijzelf onderwerp was. Nu hij minister af is komt ook hij in aanmerking om meewerkend getuige te worden.

Daarbij zijn er kleinere namen, minder in het nieuws, maar minstens zo interessant. John Mashburn, een oud-campagnemedewerker van Trump, heeft tegenover de Senaat verklaard dat zijn team ervan op de hoogte was dat Russische hackers Clintons e-mails hadden gestolen. Afgelopen zomer schonk een openbaar aanklager in New York immuniteit aan Allen Weisselberg, de hoogste financiële man van de Trump-organisatie. Dat betekent dat ook hij zijn eigen hachje redt door informatie over anderen te verschaffen.

Hoe complex het netwerk van ontmoetingen, communicatie en financiële banden is tussen Trumps kringen en de Russen, zo helder is het beeld dat eruit naar voren komt. In The Apprentice doet Greg Miller een gedachte-experiment: stel je voor dat veiligheidsdiensten communicatie aantreffen tussen een sterke politieke kandidaat en een buitenlandse mogendheid. Stel dat die kandidaat consequent de autoritaire leider van dat land prijst, regelmatig diens standpunt verdedigt en de eigen democratie en instituties aanvalt. Stel dat de veiligheidsdiensten grootschalige inmengingen in de verkiezingen ontdekken en dat pogingen om de feiten boven tafel te krijgen worden gefrustreerd door de politieke kandidaat als hij eenmaal in functie is. Dit alles is gebeurd, veelal op het openbare podium die de presidentscampagne en het Witte Huis vormen. Trump en de Russen is een samenzwering hiding in plain sight.

Om het beeld van de huidige fase in de geschiedenis van de democratie in Amerika compleet te maken is behalve ‘een theorie van de zaak’ ook een motief nodig. Hier laten de gedachten van Poetin zich makkelijker raden. Het eerste motief is simpel: met Trump in het Witte Huis had Moskou een betere kans dat de sancties die de Russische economie lamleggen zouden verdwijnen dan onder Hillary Clinton. Wat Trumps team kenmerkt is een grote bereidheid om de wereld te zien vanuit het Russische perspectief. Het tweede, diepere motief werd bondig verwoord door Barack Obama in zijn laatste persconferentie voordat hij de macht overdroeg aan Trump. Rusland is ‘kleiner en zwakker’, zei Obama, en de Russische economie produceert niet wat de wereld wil kopen, ‘behalve olie, gas en wapens’. In economisch en geopolitiek opzicht is Rusland de zwakkere partij. Het land kan de strijd met Amerika niet winnen op de conventionele manier waarop landen met elkaar in conflict en competitie verwikkeld zijn. Vandaar een cyberoorlog en samenzwering met een kandidaat, gericht op het verzwakken van de Amerikaanse democratie.

De controle die Amerikaanse instituties nu proberen uit te oefenen via pers en recht op het presidentschap is daarmee onderdeel van een groter mondiaal conflict tussen verschillende vormen van democratie: een liberale variant, waar macht ondergeschikt is aan de wet en de leider zijn functie niet gebruikt voor het dienen van zijn eigen belang en dat van een kleine bovenlaag. Het alternatief, de illiberale variant, is een systeem waar persoonlijke zakelijke belangen onontwarbaar zijn van de macht en waar de macht wordt gebruikt om de instituties die de rechtsorde overeind houden te ondergraven. De Verenigde Staten staan op een tweesprong, die kan leiden naar een liberaal-democratisch herstel of een verder wegzakken richting de antiliberale orde.

Het verdere verloop van deze strijd begint zodra de Mueller-onderzoeken voltooid zijn, vooropgesteld dat Trump de speciaal aanklager ongemoeid laat. Mueller lijkt zich te hebben ingedekt tegen een autoritaire poging de rechtsgang te belemmeren. Afgelopen week werd bekend dat hij tientallen verzegelde enveloppen heeft gedeponeerd bij verschillende rechtbanken in de VS met daarin een aanklacht. Het is de vraag welke namen die bevatten.

Ook Trump lijkt op een confrontatie te anticiperen. Hij verving Jeff Sessions als minister van Justitie door Matthew Whitaker, een jurist die Trumps mening deelt dat er een heksenjacht gaande is tegen de president. Na twee maanden bijna volledig stilzwijgen over dit onderwerp rond de midterms heeft hij de speciaal aanklager met hernieuwde intensiteit onder vuur genomen in een serie tweets waarin hij de legitimiteit van Mueller ontkent.

Het Congres staat op het punt van samenstelling te wisselen. In januari treedt een nieuw Huis van Afgevaardigden aan met een Democratische meerderheid die zeker een afzettingsprocedure zal overwegen wanneer Mueller belastende conclusies trekt. De Republikeinse meerderheid in de Senaat is vanaf januari een fractie ruimer en nu de Trump-kritische senatoren vrijwel zijn verdwenen meer op de hand van het Witte Huis. Drie krachten – president, Congres en het juridisch apparaat – zijn in stelling gebracht. De echte strijd om de democratie in Amerika staat op het punt te beginnen.