De goede satiricus

J.A. Schasz m.d.
Reize door het Aapenland
Bezorgd door Peter Altena, met een voorwoord van Gerrit Komrij, Vantilt, 127 blz., € 13,50

Er wordt nogal eens beweerd dat er tegenwoordig nauwelijks nog een generatiekloof bestaat. Dat is mogelijk, maar wanneer ik samen met mijn kinderen naar humoristische tv-programma’s uit de jaren zeventig kijk, krijg ik een andere indruk. Monty Python, Neerlands Hoop, Koot en Bie – het is niet aan hen besteed, net zoals ik die Lama’s strontvervelend vind. Maar behalve de veranderende stijl speelt natuurlijk ook de inhoudelijke context een belangrijke rol. Verreweg de meeste grappen van dertig jaar geleden zijn zonder kennis van die tijd niet te snappen. Daarom zullen de meeste hedendaagse lezers ook enige moeite hebben met de uit 1788 daterende satirische roman Reize door het Aapenland. Toch legt het boekje de vinger op zere plekken die van alle tijden zijn.

De hoofdpersoon belandt in het Apenland, waar hij wordt gezien als een voormalige soortgenoot, die door zijn verblijf in de mensenwereld is geëvolueerd tot mens. Dat willen de andere apen ook, maar dan tekent zich een scheiding der geesten af. Een deel van de apen blijkt de Verlichtingsidealen aan te hangen en van mening te zijn dat iemand zich door innerlijke vervolmaking kan ontwikkelen tot een beter wezen. Andere staren zich blind op de uiterlijke kenmerken en denken dat apen die worden kaalgeschoren en wier staart wordt afgehakt automatisch in mensen veranderen. De Verlichtingsapen delven het onderspit en de populistische apen richten een bloedbad aan.

Het boekje heeft moderne onderzoekers voor veel problemen geplaatst. Lang is aangenomen dat Pieter ’t Hoen de auteur was, omdat die onder het pseudoniem J.A. Schasz meer teksten heeft gepubliceerd. Veel wijst erop dat de patriot Gerrit Paape deze nomme de plume heeft ‘geleend’.

Vaak is de tekst geïnterpreteerd als een patriottische aanval op de Oranjegezinde partij, maar ook Patriotten komen er in het Apenland niet goed vanaf. Een deel van hen had slechts oog voor uiterlijkheden, voor uniformen en symbolen, en miste de duidelijke Verlichtingsgeest. Wat dat betreft kan Reize door het Aapenland een zekere profetische kracht niet worden ontzegd. Enkele jaren later zouden in de Franse Revolutie – het product van bepaalde tendensen in de Verlichting – geen staarten maar hoofden worden afgehakt. Doordat de goede satiricus met een enorm wantrouwen kijkt naar de handelwijze en vooral de motieven van mensen, inclusief die van zichzelf, ziet hij vaak haarscherp waartoe iets kan leiden. Soms ziet hij dat beter dan serieuze politieke analisten. Wie durft er, na het optreden van de aanhangers van Fortuyn en Wilders, nog te beweren dat Jacobse en Van Es overdreven typetjes waren?