De grote kuis van antwerpen

Komende zondag wordt in 589 Belgische gemeenten een nieuwe gemeenteraad gekozen. Maar alle ogen zijn op Antwerpen gericht. Daar dreigt de angst voor ‘de tijd dat wij allen hoofddoeken moeten dragen’ een op de drie stemmen naar het Vlaams Blok te jagen.

ANTWERPEN, 29 september 1994. Aan het straatbeeld is op het eerste gezicht niets te zien. Wie het niet weet, zou het niet opvallen dat Antwerpen zondag 9 oktober de belangrijkste verkiezingen in decennia tegemoet gaat. Waar zijn De Affiches? Vlaanderen sprak woensdag 28 september over niets anders dan de grote billboards met foto’s van Hitler en Rudolf Hess en de tekst: ‘De vorige kuisploeg had ook van die mooie beloften’, en onder de foto’s, in kleine letters: 'Het enige dat opgekuist moet worden, is het Vlaams Blok.’
Het Antwerps Beraad, een groep van intellectuelen, had een commercieel bureau opdracht gegeven honderd plakkaten in de omgeving van Antwerpen op te hangen. Na een dag waren ze al weer overgeplakt met reclames voor wasverzachters en auto’s. De uitbater van de billboards was bang geworden, nadat het Blok had gedreigd met een kort geding.
'Er is een nieuwe wet aangenomen’, verklaart kandidate Leona Detiege van de SP. 'Elke partij mag nu nog maar een klein bedrag per kandidaat uitgeven aan verkiezingsmateriaal. We mogen ook geen grote affiches meer ophangen en geen gebruik meer maken van commerciele reclameborden. De campagne is zeer streng gereglementeerd.’
DE GEMEENTERAADSverkiezingen in Antwerpen staan in het middelpunt van de belangstelling. Kopstukken uit de Vlaamse politiek ondersteunen in Antwerpen de verkiezingscampagne, Belgische vedetten luisteren de bijeenkomsten op. In de Vlaamse pers blijkt Antwerpen het belangrijkste thema. Dat er in heel Belgie in 589 gemeenten 12.911 gemeenteraadszetels te verdelen zijn, verschuift naar de achtergrond.
De christen-democraten van de CVP en de Vlaamse nationalisten van de Volksunie hebben zich in Antwerpen verenigd in een lijst: Antwerpen '94. Aanvoerder van deze gecombineerde Antwerpse lijst is Hugo Schiltz, een senator van de Volksunie. Kamerlid Filip Dewinter voert de lijst van het Vlaams Blok aan. Marijke Dillen, dochter van partijleider Karel Dillen en eveneens kamerlid, staat ook op een verkiesbare plaats. Rond haar kandidatuur ontstond afgelopen week een schandaal, toen bleek dat zij niet in Antwerpen woont en alleen een pied a terre in de stad heeft gehuurd.
Het Vlaams Blok haalde bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 tien zetels in Antwerpen. Sindsdien heeft de partij het iedere keer beter gedaan in de verkiezingen. Drie jaar geleden schokte de uitslag van de parlementsverkiezingen de natie. Het Vlaams Blok behaalde twaalf zetels in de Kamer en zes in de Senaat. Dat had de partij vooral te danken aan de kiezers in Antwerpen, waar in sommige buurten een kwart van de bevolking het Blok koos. Daar waren proteststemmen bij, maar het was geen eenmalige triomf, want tijdens de Europese verkiezingen van juni dit jaar haalde het Blok meer dan dertig procent van de Antwerpse stemmen.
De Antwerpse kiezers kunnen zondag 9 oktober kiezen uit achttien lijsten. Er zijn 55 zetels te verdelen, die waarschijnlijk terecht komen bij zes of zeven partijen. In alle partijen is men het erover eens dat de huidige verkiezingen in Antwerpen de belangrijkste zijn sinds de Tweede Wereldoorlog, misschien zelfs de belangrijkste van deze eeuw. Daarom hebben in alle grote Vlaamse partijen bekende politici ervoor gekozen zich ditmaal ook in de Antwerpse gemeenteraad te laten kiezen.
Lijsttrekker bij Agalev, de Vlaamse Groenen, is Mieke Vogels, die op dit moment ook fractievoorzitster van Agalev in de federale Kamer is. Agalev ('Anders Gaan Leven’) heeft nu vijf mandaten in de Raad en hoopt op zeven zetels. De Socialistische Partij richt zich tot de kiezers met twee lijsttrekkers: burgemeester Bob Cools en de Antwerpse Leona Detiege, de huidige federale minister van sociale zaken. De SP is de grootste partij in de raad, met vijftien zetels. De socialisten zijn sinds de oorlog in het college vertegenwoordigd geweest. Dit keer mogen ze blij zijn als zij even veel zetels halen en als Bob Cools niet uit de burgemeesterszetel wordt gewipt.
Mocht Bob Cools weer burgemeester worden maar halverwege de zesjarige termijn afscheid nemen, dan is zijn opvolger al bekend. Het is Leona Detiege, die mede om die reden terugkeert naar de Antwerpse gemeentepolitiek. Vrijdagochtend voert ze campagne op het St. Jansplein, in het hart van de Seefhoek, een achterbuurt ten noorden van het Centraal Station. 'Er is een verandering gaande’, vertelt ze. 'Twee jaar geleden was de sfeer veel bitsiger. Als ik in een cafe kwam, kreeg ik schampere opmerkingen naar mijn hoofd over de corruptie in de partij. De burgers zijn realistischer geworden, ze geloven niet meer automatisch in de propaganda die ze voor hun neus krijgen.’ Waar gaan deze verkiezingen over? Detiege: 'In naam gaan de verkiezingen over veiligheid op straat en de problemen met migranten. Maar als ik met mensen praat, blijkt toch snel dat zij werk willen en betere woningen.’
Dat er in de stad enerzijds woningen leegstaan, terwijl er anderzijds woningnood heerst, komt door het volkshuisvestingbeleid van voorafgaande kabinetten, verklaart Detiege. Zij gelooft in een ouderwetse politiek van meer banen en meer goedkope huizen. 'In de afgelopen jaren heeft de SP getracht de problemen het hoofd te bieden. Er zijn wijkposten gekomen, meer politie op straat. Ik geloof zelf in een gedegen aanpak van de woningbouwproblemen. Er moeten meer speeltuinen komen, meer sociale woningen, meer werkgelegenheid specifiek voor migranten van de tweede generatie.’
HET MICHIEL WILLEMSPLEIN in de Antwerpse wijk Wilrijk, vrijdagochtend 30 september. Kandidaten van het Vlaams Blok delen folders uit over het 'Antwerps Veiligheidsplan’. Dat bestaat uit een kaart van Antwerpen, waarop met plaatjes aangegeven staat waar in de stad de meeste criminaliteit voorkomt. De marktbezoekers nemen het materiaal vriendelijk aan en bergen het zorgvuldig op. Slechts een enkeling weigert de folder aan te pakken. Filip Dewinter, Marijke Dillen en Wim Verreycken lopen voorop.
Dewinter is lijsttrekker van het Blok in Antwerpen. Hij is ook kamerlid, maar in Belgie mogen politici meerdere functies bekleden. Dat Dewinter in de Antwerpse raad een zetel krijgt is zeker. Hij kan rekenen op minimaal tien zetels, zo het er al geen veertien zullen zijn. Mocht zijn partij aan de coalitie deelnemen en hij schepen (wethouder) worden, dan is hij wettelijk verplicht zijn kamerzetel op te geven.
Wim Verreycken is lid van de Senaat en eveneens kandidaat voor de gemeenteraad. Hij is de partij-ideoloog, een oudere, gesoigneerde heer. Hij beweegt zich minzaam over de markt en maakt hier en daar een praatje. Af en toe komen aanhangers van het Blok op de delegatie af. Dan worden er handen geschud en grappen gemaakt over de tijd 'dat wij allen hoofddoeken moeten gaan dragen’. De Marokkaanse vrouwen die ook boodschappen doen op de Wilrijkse markt, schieten met afgewend gezicht langs de kandidaten, die op hun beurt een stapje opzij gaan.
Niemand gaat met de Blokkers in discussie. Er wordt gescholden noch gespuwd naar de ultra-rechtse politici. Verreycken: 'U moet niet vergeten: hier in deze buurt halen wij veertig procent van de stemmen.’ Wat verwacht hij van de verkiezingen? Verreycken: 'Wij hopen op een consolidering van onze positie, dertig procent van alle stemmen in de hele stad. In de meeste grotere plaatsen van Vlaanderen hebben wij deze verkiezingen onze kandidatuur gesteld. Maar Antwerpen zal voor ons het begin van de victorie zijn.’ Als het Blok dertig procent weet te behalen, betekent dat vrijwel zeker dat zij in de raad de grootste partij wordt. Het betekent echter niet dat Dewinter daarmee ook automatisch burgemeester wordt: 'De andere partijen zullen er alles aan doen om ons buiten de coalitie te houden.’
Hoe verklaart Verreycken de aantrekkingskracht van zijn partij op de bevolking van juist deze stad? Verreycken: 'Wij hebben de aanhang van de socialisten overgenomen. Vroeger was deze stad een rood bolwerk, met trouwe partijleden. Die mensen voelen zich onbegrepen. De SP is gebourgeoiseerd; men begrijpt de mensen niet meer. De Antwerpenaren zijn bang, voelen zich onveilig door de migranten.’ De affiches waar de afgelopen dagen zo veel om te doen is geweest en waarop hij met Hitler en Hess wordt vergeleken, deren hem absoluut niet. 'Overreacting noem ik dat. Onze tegenstanders hebben zich alleen maar belachelijk gemaakt met deze affiches. Hoe harder men ons uitscheldt voor nazi’s, hoe meer stemmen wij halen. Voor ons is het voordelig de underdog te zijn.’
’S AVONDS IS er in Antwerpen- Zuid een avond over migrantenkiesrecht, georganiseerd door een Turkse vereniging. Ook in moskeeen en in buurthuizen worden bijeenkomsten belegd waar migranten informatie krijgen over de verkiezingen, de partijen, hun programma’s en het kiesrecht. In de Ieperstraat zijn die avond tweehonderd belangstellenden aanwezig. Buitenlandse ingezetenen hebben echter geen stemrecht. De stemplicht die in Belgie geldt, verwerven migranten slechts na naturalisatie.
'Het is heel goed dat deze avonden belegd worden, maar drie kwart van de bezoekers mag niet stemmen! Dat is toch een schande, dat je hier woont, hier je belastingen betaalt, maar geen deel mag hebben aan het democratisch proces!’ Het is zaterdag 1 oktober, ’s middags in de Stadsfeestzaal waar de alternatieve boekenbeurs Het andere boek aan de gang is. Aan het woord is Patsy Sorensen, de meestbesproken politica van Vlaanderen. Het eerste dat opvalt aan Patsy Sorensen is dat zij zo klein is - een tengere vrouw van 42 met enorm veel energie. Sorensen heeft een volle agenda, want elke linkse organisatie wil haar als spreker uitnodigen. Dat zijn er nogal wat. En zij heeft een fanclub, de Kunstenaars voor Patsy, die eens per week in cafe Gounod naast de Bourlaschouwburg bijeenkomen om benefietconcerten te geven.
'Patsy’ is een fenomeen in Antwerpen. Zij stichtte zeven jaar geleden Pajoke, een opvanghuis voor prostituees en slachtoffers van vrouwenhandel. Daarna richtte zij met medestanders in het Antwerpse havenkwartier de Beweging voor Sociale Vernieuwing op, een laagdrempelig buurthuis. In 1988 kwam zij voor de SP in de gemeenteraad, maar haar standpunten, die linkser waren dan de partijlijn, brachten haar voortdurend in conflict met haar collega’s. Sinds april 1994 werkt ze als onafhankelijk raadslid. Haar beweging heeft zich aangesloten bij de Groene Agalev-lijst; Patsy functioneert als lijstduwer.
'Ik was de schaamlap van de SP’, vertelt ze. 'Ik was het linkse alibi van een conservatieve partij. Dat hield ik niet meer vol. Er waren raakpunten met Agalev, dus het was een intelligente oplossing om samen te gaan. Maar ik ervaar het als een verstandshuwelijk, want uiteindelijk ben ik niet groen maar rood.’
De keuzen die haar voormalige partij maakte om zich tegen het Vlaams Blok teweer te stellen, noemt zij brandbluspolitiek: 'Er is geld beschikbaar van het ministerie van Sociale Zaken voor sociale veiligheidsprojecten, maar het gaat op aan meer politie en allerlei tijdelijks.’ Zeer boos maakt zij zich - zoals elke Antwerpenaar trouwens - over het nepotisme rond de toewijzing van woningen. 'Om hier een woning te krijgen, moet je iemand kennen. Dat is toch geen rechtvaardig beleid?’
Patsy Sorensen wordt zeker herkozen, waarschijnlijk zelfs met genoeg voorkeurstemmen voor twee zetels. Wat wil zij bereiken in de raad? Degelijke linkse politiek, zo blijkt: 'Migranten moeten stemrecht krijgen, er moet meer sociale woningbouw komen, al bestaande woningen moeten worden gerenoveerd en er moet meer opvang komen. Voor mishandelde vrouwen, voor kinderen, voor werklozen - voor iedereen eigenlijk. En de schuldenlast van de stad moet bevroren worden. De stad moet haar geld niet aan de banken betalen, maar voor de bewoners gebruiken.’
De politica wordt gesteund door een grote groep kunstenaars. Tout links Antwerpen lijkt zich achter haar te scharen. 'Dat heeft niets met mij te maken, kunstenaars hebben ons werk altijd gesteund. Ze zijn bang voor de toekomst, bang monddood gemaakt te worden door het Vlaams Blok - in een bezette stad te leven.’ Ook Sorensen is ervan overtuigd dat er geschiedenis geschreven gaat worden op 9 oktober: 'Antwerpen is een laboratorium. Iedereen in Belgie kijkt naar Antwerpen. Antwerpen bepaalt het politieke gezicht van de toekomst.’
ZATERDAGAVOND 1 oktober is er een groot rood-en-groen Patsy & Mieke-feest, georganiseerd en gepresenteerd door schrijver Tom Lanoye. Eigenlijk is alles zijn schuld, want hij bracht de twee bij elkaar. In eerste instantie door zijn column in Humo te wijden aan Sorensens problemen met de SP, later door actief zijn steun te betuigen aan het samengaan van de rode Patsy met de groene Mieke Vogels. Lanoye is een van de geengageerde intellectuelen en kunstenaars die zich actief inzetten voor de verkiezingen.
Die avond is er voor belangstellenden voor de linkse partijen een overvloed aan festiviteiten om uit te kiezen. Tom Lanoye komt bijeen met de aanhangers van Agalev en Patsy Sorensen in een vrolijk rood en groen versierde tent aan de Schelde, er is een Rock Against Racism-festival in Berchem aan de gang en een Nationale Trefdag Antifascisme in Antwerpen-Zuid, met popmuziek. Bovendien organiseert de SP een Rood Sinjorenfeest aan de St. Andriesplaats.
Het is tekenend voor de versnippering van links. Er zijn zoveel organisaties die zich tegen het Vlaams Blok verzetten, dat men elkaar in de wielen begint te rijden. 'Ik zou me kunnen voorstellen dat de linkse kiezers het zo zat zijn voortdurend van de ene meeting naar de andere te moeten, dat zij juist daarom Vlaams Blok gaan stemmen’, grapt Lanoye. Het Vlaams Beraad, Charta '91, en Hand in Hand zijn de bekendste namen, maar het lijkt wel of elke maatschappelijke organisatie de stem wil verheffen tegen het Vlaams Blok.
Tom Lanoye behoort zelf tot de activisten van het eerste uur. 'Voor veel mensen was de verkiezingsuitslag van 24 november het moment waarop zij zich engageerden. Op maandag 25 november besloten zij: “Ik moet iets aan politiek gaan doen.” Ik ben geen politicus, ik wil niet op een lijst gaan staan, dat is mijn werk niet. En ik wil onafhankelijk blijven. Maar ik probeer wel een positieve bijdrage te leveren. Veel organisaties hebben alleen een negatieve boodschap: stem niet op het Blok. Deze avond heeft een positieve boodschap: stem op de lijst van Mieke en Patsy.’
Diezelfde avond presenteert Tom Lanoye een programma met linkse vedetten. Raymond van het Groenewoud treedt op, de schrijvers Gene Bervoets, Kristien Hemmerechts en Jean Marie Berckmans lezen voor, er zijn Marokkaanse hapjes. De tafelkleden zijn rood en groen. Lanoye: 'Links van de SP moet er iets zijn dat swingt en niet het traditionele sociaal- democratische gezicht heeft. Ik heb echt het gevoel dat er voor het eerst in jaren weer iets gebeurt in de politiek. Er zijn twee factoren van belang. Er is verzet tegen het Vlaams Blok, maar ook een gevoel in de lucht dat de ineenstorting van het ancien regime nabij is. Die jarenlange overmacht van de SP en de CVP is aan het scheuren. Toen Patsy Sorensen uit de SP-fractie stapte, kwam er ruimte voor nieuwe initiatieven.’
Lanoye dreef de twee in elkaars armen. 'Ik heb in april een column geschreven in Humo over de verkiezingen en mijn voorkeur voor een lijst met zowel Mieke als Patsy. Daar zijn allerlei goede reacties op gekomen. Toen heb ik hen uitgenodigd te komen praten. Maar ik ben bepaald niet de enige die er zo over dacht.’
Lanoye is ook actief in Charta '91, een groep intellectuelen en schrijvers die zich inzet voor de democratie in Antwerpen. Lanoye: 'De taak van de intellectueel bestaat niet. Daar geloof ik niet in. Maar in dit geval moest er iets gebeuren. In Nederland bestaat een langere traditie van columnisme, veel meer dan hier beinvloeden columnisten het politieke discours. Er is hier een grotere traditie van betutteling. Die hebben wij nu doorbroken. Mijn eigen engagement komt voort uit mijn angst voor het Vlaams Blok. Maar ook omdat ik er als Vlaamse homoseksueel prijs op stel in een multicultureel Antwerpen te wonen. Ik ben dit jaar in Zuid-Afrika geweest, tijdens de verkiezingen. Ik hoorde Nelson Mandela zeggen: “One nation, many cultures.” Dat is wat ik wil!’
Ook Lanoye hoopt en verwacht dat de groei van het Vlaams Blok tot staan wordt gebracht. 'Nog meer dan van de verkiezingen hangt de toekomst van Antwerpen af van de coalitiebesprekingen. Als Filip Dewinter erin slaagt schepen te worden, is dat een ramp. Maar als de partij buiten de coalitie blijft, zal zij onherroepelijk scheuren. Je kunt als partij niet jarenlang roepen dat je het anders zult doen als je maar eenmaal aan de macht bent, wanneer je er nooit in slaagt politieke macht te verwerven. De partij is ook te gespleten. Alle opportunisten die zich bij het Vlaams Blok hebben aangesloten om er zelf beter van te worden, zullen nog wel afhaken.’