Jason W. wijkt maar op één punt af van de statistiek

De grote onbekende

Iedereen kent de beelden van de arrestatie van Jason W. in de Haagse Antheunisstraat. Maar wat er in zijn hoofd afspeelde toen hij de moord op Ayaan Hirsi Ali beraamde, weet nog steeds niemand.

Medium jason w anp 2336224

IEDEREEN WEET wie Jason W. is. Zijn Nederlandse moeder en Amerikaanse vader, de handgranaat die in 2004 in de Haagse Antheunisstraat vier agenten zwaar verwondde, het proces tegen de veertienkoppige Hofstadgroep waartoe hij samen met zijn broer Jermaine behoorde en zijn recente ingezonden brief waarin hij het extremisme afzweert zijn stuk voor stuk onderwerp geweest van uitvoerige berichtgeving, publieke consternatie en alledaagse gesprekken in tram, kroeg en wachtkamer.
Tegelijk weet niemand wie Jason Theodore James Walters is. Dat geldt zelfs voor mensen die hem persoonlijk hebben gekend of die om professionele redenen zijn doopceel en dat van zijn kameraden hebben gelicht. Ze zijn er niet uit wat nu precies Walters tot zijn daden bracht of wat hem nu beweegt om op zijn ideologische schreden terug te keren. ‘Hij is een zachtaardige jongen, hij is bedachtzaam. Hij zal een weloverwogen besluit hebben genomen om zich vanaf nu te richten op zijn innerlijke jihad, op zijn eigen geestelijke zuiverheid. Dat is iets tussen jezelf en God waar de samenleving verder buiten staat’, zegt een voormalige kennis en geestverwant van Jason die 'absoluut geen zin heeft’ om voor de zoveelste maal met zijn naam in de krant te komen.
'De meeste radicale moslimjongeren zijn gevoelig en bedachtzaam, maar daarom kunnen ze nog wel onze goddeloze rechtsstaat haten en een gevaar voor de samenleving opleveren’, zegt daarentegen een justitiële expert die om hem moverende redenen geen naamsbekendheid wil.
Beiden moeten ze toegeven dat ze de 'bekeringsbrief’ die Walters in oktober in de Volkskrant publiceerde niet echt kunnen plaatsen. 'De idealen die ik eens huldigde zijn teloorgegaan en ik ben tot het besef gekomen dat ze moreel bankroet zijn’, schrijft Walters. Hij wil, zegt hij, zijn leeftijdgenoten waarschuwen zich niet te laten misleiden door 'valse beloften en idealen’ en door de 'kinderachtige en grove simplificatie’ van radicale moslims die de wereld verdelen in gelovigen en ongelovigen 'waarbij de laatsten er slechts op uit zijn de eersten te vernietigen’.

DE HAMVRAAG is of Walters het meent of enkel zijn ware bedoelingen verbergt teneinde eerder vrij te komen. Het Amsterdamse Hof buigt zich in hoger beroep over de vraag of de Hofstadgroep een terroristische organisatie was. Je zou de brief dus gemakkelijk kunnen wegwuiven als een manoeuvre van verdachte om zijn proces te beïnvloeden, een nieuwe veroordeling te voorkomen of ten minste een mild oordeel over zich af te roepen. De bewoording van zijn brief lijkt wel de echo te zijn van een vermanende preek van een vader of een geestelijke. Bauwt Walters die woorden enkel na of heeft hij ze geïnternaliseerd?
'De brief klinkt een beetje te mooi, alsof hier iemand een lesje opdreunt, en toch is het heel goed mogelijk dat Walters juist daardoor blijk geeft van oprechtheid’, zegt de justitiële expert. 'De religieuze traditie waarin hij staat, legt sterk de nadruk op het cognitief en moreel leergezag van leiders en schriftgeleerden. Van vaderfiguren, zeg maar. We weten ongeveer met wie hij ten tijde van zijn gevangenschap gepraat heeft en daar zitten wel een paar kandidaten bij. Voor Jason was de relatie met zijn echte, wettige vader Carl ook heel belangrijk. Hij is sterk beïnvloed door het feit dat Carl zich heeft bekeerd tot de islam.’
Een jonge islamistische terrorist is voor onderzoekers in wezen niet meer dan een statistiek. Hij heeft een aantal generieke kenmerken waardoor hij zich onderscheidt van leeftijdgenoten. Hij is volgens de heersende norm goed geïntegreerd: hij is goed opgeleid, spreekt goed Nederlands, kent de gebruiken en is zich uitstekend bewust van zijn rechten. De omslag in zijn leven waardoor hij naar geweld neigt en terrorist wordt, is echter bijna altijd te verklaren door een aspect dat afwijkt van de statistiek. Een botsing met de samenleving (ontslag, discriminatie) maar ook een persoonlijke teleurstelling kunnen een keerpunt zijn waardoor hij zich afzondert van de maatschappij en met een kleine groep geestverwanten een gewelddadige ideologie gaat ontwikkelen die niet zelden is ontleend aan websites die de 'ware leer’ verkondigen en zich krachtig afzetten tegen elke vorm van afvalligheid. De teleurstelling kan van seksuele aard zijn, zoals bij Theo van Goghs moordenaar Mohammed Bouyeri die het volgens vrienden niet kon verkroppen dat zijn zus een relatie had terwijl hij zelf voortdurend blauwtjes liep bij Nederlandse meisjes. De beslissende botsing kan ook van familiaire aard zijn, zoals bij meiden uit migrantengezinnen die met hun ouders breken omdat ze naar hun idee te oppervlakkig en gemakzuchtig in de islamitische leer zijn.

IN HET GEVAL van Jason Walters is de eerste afwijking van de statistiek ongetwijfeld zijn christelijke opvoeding. Jasons vader Carl kwam in de welvarende, etnisch nog min of meer zorgeloze jaren zeventig naar Nederland. Hij was onderofficier bij de medische dienst van de Amerikaanse luchtmacht, gelegerd in Soesterberg, en vond het fantastisch dat hij als zwarte hier gastvrij werd ontvangen. De sfeer in Nederland week zo compleet af van het agressieve, gewelddadige Brooklyn waar hij was opgegroeid dat hij besloot te blijven. Carl en zijn Nederlandse vrouw Ingrid voedden hun dochter en twee zoons op met de bijbel. In een documentaire van kro-programma Reporter uit 2005, een jaar na de arrestatie van zijn zoons, betreedt Carl het gebouw waar hij destijds met zijn gezin kerkte. Het pand is inmiddels verkocht en omgebouwd tot kantoor, maar de vroeg oud geworden Carl wijst met trillende hand aan waar de kansel was. 'Hier, in dit gebouw, zijn Jason en zijn broer Jermaine aan de Heer Jezus Christus opgedragen’, zegt hij in tranen. 'We openden de dienst met gospels. Mijn favoriet was Victory, oh Victory in Jesus.’ Zijn stem klinkt schor van verbittering als hij begint te zingen: 'Oh Victory in Jesus, my Saviour forever…’
Tien jaar na die dienst was het huwelijk van Carl en Ingrid bankroet. Vader verhuisde naar een Noord-Afrikaanse migrantenwijk in Veenendaal, waar hij in de islam geïnteresseerd raakte. Hij nam zijn zoons mee naar de moskee en stuurde hen naar islamitische godsdienstles. 'We gingen eigenlijk alleen nog om met buitenlandse kinderen die ook islamitisch waren en van wie we de gebruiken leerden’, zegt Jermaine in de documentaire. 'We vonden het een mooi geloof omdat de hele omgeving islamitisch was, omdat eerlijkheid in je geloof centraal stond en omdat de broederschap van alle moslims werd benadrukt.’ Je kunt je niet aan de indruk onttrekken dat Carl en zijn zoons aanvoelden dat het tijdperk van Nederlandse gastvrijheid voorbij was en dat hun huidskleur en vervolgens ook hun nieuwe geloof door de omringende samenleving in toenemende mate werden geproblematiseerd. Tegelijk koesterden vader en zoons een diep besef van rechtvaardigheid en gelijkheid, een ideaal dat Carl aanvankelijk zo in Nederland had gewaardeerd en dat hij aan zijn jongens had doorgegeven.
De 'omslag’ waardoor Jason en zijn broer radicaliseerden was in de eerste plaats van persoonlijke aard. Carl raakte na zijn scheiding in grote emotionele problemen, verloor zijn huis, begon te drinken en was al gauw geen vader voor zijn kinderen meer. De jongens waren diep in hem teleurgesteld. Ze waren nu op zichzelf aangewezen en gingen helemaal op in een kringetje van leeftijdgenoten. Ze gaven zich over aan hun woede over het onrecht dat moslims in de wereld werd aangedaan en aan hun bewondering voor de strijdbare salafistische leer. In 2003 reisden Jason, die toen al door de aivd gevolgd werd, en zijn vriend Ismail Akhnikh alias Suhaib naar Pakistan. Daar zochten ze contact met radicale geestelijken wier volgelingen aanslagen pleegden in de door hindoeïstisch India bestuurde grensprovincie Kasjmir. Volgens Jason verbleven ze daar ook enkele weken in een opleidingskamp.
'Ik kan een kalasjnikov geblinddoekt in en uit elkaar halen’, schreef Jason enthousiast in een chatgesprek met een vriend dat door de aivd werd afgeluisterd. 'Pure opschepperij’, zegt zijn broer achteraf. Maar kort na zijn terugkeer werd Jason samen met andere leden van de Hofstadgroep gearresteerd op verdenking van het beramen van aanslagen in Nederland. De verdachten werden na enkele weken weer vrijgelaten wegens gebrek aan bewijs, maar de onzachte aanraking met justitie had op zichzelf een radicaliserende werking. Wat tot op dat moment wellicht slechts jeugdige en vooral hormoongestuurde Spielerei was, werd op slag ernst. Dit verschijnsel loopt als een rode draad door de biografie van veel prominente islamistische activisten. Zo vertelde de Nederlandse islambekeerling Abdul-Jabbar van de Ven dat hij tijdens een volstrekt onschuldig bezoek aan Indonesië hardhandig werd gearresteerd, verhoord en vervolgens het land uitgesmeten omdat de autoriteiten faxen van de aivd hadden ontvangen waarin Van de Ven als 'staatsgevaarlijk element’ werd aangemerkt.

VANAF HET MOMENT van zijn vrijlating was Jasons levenswandel zo verknoopt met die van aivd-infiltranten en hun opzetjes dat oorzaak en effect in het verloop van zijn radicalisering nauwelijks meer onderscheiden kunnen worden. De dienst regelde ondershands en uiteraard zonder zijn medeweten voor Jason de woning in de Antheunisstraat in Den Haag, van waar hij gemakkelijk de vakgroep Arabische talen in Leiden kon bereiken waar hij wilde gaan studeren. Toen Jason en zijn vrienden in het appartement plannen maakten om de moord op Van Gogh 'af te maken’ door Bouyeri’s eigenlijke doelwit, Ayaan Hirsi Ali, te vermoorden, besloot justitie tot arrestatie. Van het verdere verloop bestaan talloze beelden, gemaakt door justitie en de media, maar van wat er zich rond die tijd in Jasons hoofd afspeelde heeft nog altijd geen van de betrokkenen een beeld. Zijn broer vraagt hem er tijdens gevangenisbezoeken niet naar. Zijn vader Carl wel, maar ook hij moet bekennen dat hij niet weet of Jason hem alles vertelt: 'Dat kan ik alleen maar hopen.’ De rechtbankstukken vertellen ook allemaal een deel van het verhaal. Maar de dader zelf blijft een onbekende voor justitie, voor zijn vrienden en familie en wellicht, als puntje bij paaltje komt, ook wel voor zichzelf.

Foto: Ed Oudenaarden/ANP