De hakbijl in de instituties

HOE COMPLEX het samenspel is tussen het koningshuis en de politiek was recent nog eens mooi te zien in de door de Vara op televisie uitgezonden driedelige serie DenUyl en de Lockheed-affaire.

Een jonge drammerige PVDA-staatssecretaris Marcel van Dam die wil dat prins Bernhard voor het aannemen van smeergeld net zo wordt bestraft als elke gewone Nederlander. En een PVDA-minister-president Joop den Uyl die als hij doorkrijgt dat kroonprinses Beatrix in dat geval haar moeder niet wil opvolgen, beseft dat de Nederlanders niet toe zijn aan het opheffen van de monarchie en dat zijn partij daarvoor bovendien de tol zou moeten betalen.
Den Uyls motief om een deel van het dossier over Bernhard achter te houden, was niet van welbegrepen eigenbelang ontbloot. Had Van Dam en met hem menig ander geweten van de nog grotere bedragen die de prins-gemaal op zijn rekening had laten storten, dan had Den Uyl de zaak minder gemakkelijk kunnen afronden met een symbolische strafmaatregel.

We zijn inmiddels ruim dertig jaar verder en het Oranje-klimaat in Nederland is veranderd. Een dergelijke affaire zou nu grotere consequenties hebben. Het koningshuis zou meer moeten uittrekken dan een uniform. PVV-leider Geert Wilders voelt die veranderde opstelling van volk tegenover koningshuis haarfijn aan. Vorige week pleitte hij ervoor om de koning een puur ceremoniële taak te geven. Ook wil hij al langer dat de leden van het koninklijk huis minder geld krijgen voor hun werkzaamheden.

Zijn motie om via een grondwetswijziging de koning uit de regering te halen, kreeg geen Kamermeerderheid. Alleen SP, GroenLinks en D66 stemden voor. Terwijl er in theorie wel een meerderheid is. Maar de PVDA stemde niet met Wilders mee. Daarbij speelden voor de PVDA de intenties van de PVV een rol. Wilders en de zijnen zetten zich op allerlei fronten af tegen de elite. Of het nou gaat om de politiek, de cultuur, de media, de rechtspraak of het koningshuis, Wilders voelt de stemming in de samenleving niet alleen haarfijn aan, hij is inmiddels degene die die stemming maakt.

De PVDA is bang dat ze, als ze met Wilders mee stemt, eraan bijdraagt dat de bijl wordt gezet in de instituties. Ze vreest dat er dan in Nederland meer wordt weggehaald dan alleen de koning uit de regering. De PVDA zegt daarmee dat motieven ertoe doen in de politiek.
Uitgerekend dat vraagstuk, of motieven ertoe doen, speelt een belangrijke rol bij totstandkoming en voortbestaan van het minderheidskabinet van VVD en CDA. Die partijen beweren dat bij hun samenwerking met de PVV de intenties van de laatste er niet toe doen. Maar zij zullen hun zegeningen hebben geteld toen de PVDA daar bij de motie over het koningshuis anders over dacht.