De handelsreizigers hebben pronk afgezet

‘He, Wim, laat de kaas niet van je brood eten!’ Dat riep een Nederlandse toerist in Cannes twee weken geleden premier Kok, die lopend op weg was naar de Europese top, toe. Het is zo ongeveer de conclusie van een jaar lang ‘herijken’ van het buitenlands beleid: het ‘verlicht eigenbelang’ en in het bijzonder de economische belangen van Nederland moeten de leidraad worden van het nieuwe beleid, aldus minister Van Mierlo in zijn herijkingsnota.

Bolkestein kan tevreden zijn. Na de rede in februari waarin hij opriep tot ‘hard knokken voor het nationale belang’ werd de VVD-leider nog verketterd. Inmiddels zijn Bolkesteins aanbevelingen kabinetsbeleid.
Als het om de economie gaat, heeft de VVD een trouwe bondgenoot in D66. In de herijkingsdiscussie kreeg Bolkestein de steun van D66-minister Wijers. VNO-voorzitter Rinnooy Kan (ook D66), onlangs nog in China om toezicht te houden op zijn handelsreizigers Kok en Van Mierlo, heeft vanaf de kabinetsformatie in augustus een lobby gevoerd om Economische Zaken bij de herijking te betrekken.
Minister Pronk kon tegen deze overmacht niet op. Hij heeft weliswaar een degradatie tot staatssecretaris weten te voorkomen, maar een volwaardige minister is hij niet meer. Pronk zal voortaan al zijn plannen aan Kok en Van Mierlo moeten voorleggen, waarna de minister van Buitenlandse Zaken het beleid zal uitdragen. Door het samenvoegen van de regioafdelingen van Economische Zaken, Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking zullen de ambtenaren van Pronk altijd in de minderheid zijn.
Pronk heeft zich na de aanval van Bolkestein op zijn beleid niet overtuigend verweerd. Zijn gerede twijfel aan de effectiviteit van het ontwikkelingsbeleid heeft hem parten gespeeld. De intellectueel Pronk zat de politicus Pronk in de weg. 'Er is geen ontwikkeling in een groot aantal landen en er is geen samenwerking’, zei hij onlangs nog tegen NRC Handelsblad. PvdA'ers kunnen beweren dat ze verlaging van de ontwikkelingshulp hebben tegengehouden. Maar die verlaging was ook nooit Bolkesteins bedoeling. Hij wilde slechts 'een zaadje van nuchter realisme zaaien’ op langere termijn. Bolkestein weet dat er in Nederland (nog) geen draagvlak is voor verlaging van de hulp.
Inmiddels wordt het begrip 'nationaal belang’ voortdurend gebruikt, terwijl dat een term is waar niemand ooit een zinnige definitie van heeft weten te geven. Bovendien kan louter op basis van de nationale belangen van verschillende landen nooit een stabiele internationale orde worden gebouwd. Dat leert ons de meester van de machtspolitiek Henry Kissinger in zijn Diplomacy. Want een beleid gebaseerd op het nationaal belang kent geen 'ingebouwde beperkingen’ en leidt tot voortdurende krachtmetingen tussen staten.
In Nederland hebben niet de Kissingers, maar de pseudo-Kissingers het pleit gewonnen. Toegepast op de economie zijn de gevaren overduidelijk. Ook in de late negentiende eeuw werd de wereldhandel ontwricht door opkomend economisch nationalisme. Die periode eindigde in 1914 in Sarajevo. Zo'n ontwikkeling kan toch niet in het belang zijn van Nederland.