De heimweepartij

Vroeger was het ook niet alles, maar zo erg was het nu ook weer niet en is het er sindsdien soms beter op geworden? Nou dan. De PDS op verkiezingscampagne in de voormalige DDR.

‘PDS? DE PARTIJ VAN DE ontevredenen en de niet-begrepenen? Daar stem ik dus niet op!’ Jerna Vollmar (35) was in de DDR Disponentin, afdelingscheffin bij een staatsgroothandelsbedrijf. Bij haar huidige baas, een Westberlijnse modegroothandel, heeft haar functie weliswaar niet zo'n prachtige naam, maar voor de rest is haar maatschappelijke leven er alleen maar mooier op geworden. Nee, zij rekent zich niet tot de verliezers van de Duitse eenwording.
Ik kom haar tegen tussen de geparkeerde auto’s onder torenhoge flatgebouwen in het immense Marzahn, de Bijlmermeer van Oost- Berlijn. Marzahn-Hellersdorf is met z'n 500 duizend inwoners de grootste stedelijke agglomeratie van Europa. Hier wil Gregor Gysi, districtskandidaat en lijsttrekker van de Partei des Demokratischen Sozialismus, zijn Direktmandat behouden. Met drie gewonnen kiesdistricten hoopt de PDS, die in de laatste prognoses rond de vier procent schommelt, toch in de Bondsdag te komen.
Het Duitse kiesstelsel, dat een kiesdrempel van vijf procent kent, biedt namelijk een uitweg voor partijen die die drempel niet halen. De partij die via de zogenaamde Erststimmen drie kiesdistricten weet binnen te halen, krijgt het aantal zetels waarop zij percentueel recht heeft en struikelt zo dus niet over de vijf-procentsdrempel.
Wint de PDS dus de Berlijnse districten Marzahn-Hellersdorf, Prenzlauer Berg-Mitte en Friedrichshain-Lichtenberg, dan zitten de geachte PDS-afgevaardigden Gregor Gysi, Stefan Heym en Frau Professor Dr. Christa Luft met nog 27 andere post-communisten in de volksvertegenwoordiging. Want met de vier procent die de partij volgens de voorspellingen via de Zweitstimmen zal behalen, zal de partij in totaal recht hebben op dertig van de 656 zetels in die grote Bondsdag.
GEEN WONDER dus dat de PDS, voortgekomen uit de in de DDR veertig jaar lang staatsdragende Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, alles inzet op deze drie kansrijkste districten. Op welke kiezers mikt de partij? De meeste beschouwers wijzen op de hoge werkloosheid in het nieuwe oosten, op de benadeelden van de Duitse hereniging, de uitkeringsgerechtigden die ineens hoge huren, dure kunstgebitten en onbetaalbare muzieklessen voor de kinderen moeten gaan ophoesten.
Terug naar Jerna Vollmar. Wat heeft ze precies tegen de PDS? Zo ongeveer alles wat ze tegen de oude DDR had. U denkt toch niet dat deze partij werkelijk afstand heeft genomen van de DDR en haar Stasi? Natuurlijk, de oude DDR bood veel goeds, zoals de gratis medische en sociale voorzieningen. Het gaat erom dat goeds terug te krijgen, maar dan wel met de sociaal-democraten!
Bestaat er zo iemand als de typische PDS- stemmer en zo ja is hij de modale Oostduitse loser? Gysi kreeg bij de bondsdagverkiezingen van 1990 in Marzahn 31 procent van de stemmen en won aldus de zetel van zijn district voor de PDS. Vier jaar later ligt de werkloosheid in Marzahn-Hellersdorf lager dan de schandelijke veertien procent elders in de ex- DDR. De uitzichtloos werkloze is de echte verliezer en gaat vermoedelijk niet eens stemmen. Daarom ook kunnen Gysi en de PDS op de Oostberlijnse districten inzetten.
Ik ben op zoek naar potentiele PDS-kiezers en spreek een echtpaar aan dat zo op het oog niet atypisch lijkt voor de nieuwe deelstaten. Hij, 42 en automonteur, zij, 39 en verkoopster, kinderen zestien en veertien jaar oud, zij gerokt en halfhooggehakt, beiden in zwart lederen jasje, sinds 1980 in Marzahn wonend, dus pioniers in dit lievelingsproject van Honecker. 'De PDS?’ Ze weten het niet of ze willen het niet zeggen. Maar op Kohl zullen ze niet stemmen. 'Vroeger hebben ze ons bedrogen, maar nu laten we ons niet meer bedriegen.’ Ze zijn aanhangers van de opvatting dat het er niet toe doet of je nou door de hond of de kat wordt gebeten - Honecker de hond en Kohl de kat. Zij is verbitterd, hij teleurgesteld.
Wat vinden zij van de Bundnis-Grunen? 'Die discrimineren de PDS en de Stasi interesseert ons niet meer.’ Het zal PDS of SPD worden, want met niet-stemmen steun je Kohl alleen maar.
OP NAAR DE VOLGENDE, ook een Marzahn-veteraan uit 1980. 'Vroeger was het hier veel gezelliger, er waren buurtfeesten. Nee, niet van bovenaf georganiseerd, maar spontaan door de mensen zelf. De stemming is er niet meer naar. Verrechtsing. Drugs en vervelende lawaaierige jongeren met losse handjes. De PDS heeft het nog wel eens geprobeerd, een volksfeest, maar het lukte niet. De mensen zijn wantrouwig geworden.’
Een CDU-aanhanger is hij bepaald niet, maar Kohls verdiensten moeten niet worden onderschat. Hij is sinds de Wende baas van een eigen schoonmaakbedrijf. Twintig man personeel, veel zorgen om en voor het milieu, en of hij nu alsjeblieft weg mag om zijn mand net geplukte paddestoelen te gaan sorteren.
Waar blijven de overtuigde PDS-aanhangers? De partij heeft 131 duizend leden. Tot 1989 had de SED er 2,1 miljoen. Maar bij de deelstaatsverkiezingen in Saksen en Brandenburg behaalde de PDS twee weken geleden wel achttien procent.
Op een verkiezingsbijeenkomst in de Lichtenberger Kulturverein, opvolgster van de SED-getrouwe Kulturbund van destijds, zijn democratisch-socialistische partijleden aanwezig. Christa Luft debatteert hier in het district Friedrichshain-Lichtenberg met haar concurrenten van SPD, Groenen en FDP. Bondsdaglid Werner H. Skowron van de CDU heeft afgezegd. Tot zijn grote spijt, aldus zijn voorgelezen brief. 'Daar de heer Gregor Gysi onlangs de Duitse Bondsdag voor Scheiszbundestag heeft uitgemaakt, kan en wil ik als lid van de Duitse Bondsdag na deze enorme ontsporing van de PDS niet met een vertegenwoordiger van deze partij in debat gaan.’ De gastheer verzekert mij dat Skowron heel graag had willen komen, maar vermoedelijk door zijn fractie onder druk is gezet.
CHRISTA LUFT, tot 1989 hoogleraar aan de Economische Hogeschool in Karlshorst en in het kabinet Modrow in 1990 minister, wordt in de partijfolder aangeprezen als representante van de hervormingsgezinde vleugel binnen de SED. Een stroming die in de publikaties van de PDS wel vaker opduikt. Op zich al merkwaardig, daar deze hervormers binnen de SED zich altijd onopvallend wisten op te stellen. Pas in de late herfst van 1989, toen het ongevaarlijk leek te zijn geworden, lieten zij iets van zich horen, in een poging alsnog iets van partij en staat te redden. De Stasi zul je in PDS-geschriften niet zo gauw tegenkomen, tenzij als uiterst geheime fanclub van Gorbatsjov. Mevrouw Luft zelf spreekt liever niet over de periode voor 1989. 'Ik heb niets te verbergen, maar laten we het toch over de laatste vier jaar hebben. Wie heeft zich hoe gedragen? Wie heeft er voor de wet op de Treuhand gestemd?’
Een begenadigd debater is Christa Luft niet. Met donderende stem roept ze: 'Van nature ben ik het type dat graag met argumenten werkt.’ Maar krijgen wij ze ook te horen? Een vraag uit de zaal: 'Mevrouw Luft, u was tot 1989 hoogleraar aan de Economische Hogeschool. Nu zie ik overal in de stad uw foto hangen met daaronder de slogan “Verandering begint met oppositie”. Is dat niet een beetje huichelachtig? Want zonder de illegale oppositie van de Burgerrechtler, die grote risico’s namen, zou u nu nog steeds hoogleraar buitenlandse handel zijn.’
Christa Lufts reactie heeft een thatcheriaanse zuurtegraad. 'Oppositie begint in mijn ogen niet met aanpassing, zoals de SPD die bedrijft. Omdat die de meerderheid niet kan behalen sluit ze zich maar bij de meerderheid aan. Of bent u soms geen SPD-aanhanger?’
Ik stel mij voor hoe mevrouw Luft straks in de Bondsdag de heer Kohl, kampioen mokerhameren, met haar dolende drilboor te lijf zal gaan. Laten we eens luisteren naar haar economische know how. Het is een en al lonen omhoog en huren omlaag en de rijken zullen de kosten moeten dragen.
De groene politicus is een allervriendelijkste pluisbaard die voor 1989 al oppositie bedreef en nu met veel idealisme veel Oko in zijn betere toekomst doet. Van hem heeft Luft weinig te duchten. Van de liberaal ook al niet. Hoewel? Hij geeft haar maar al te gretig gelijk wanneer ze bekent dat de staatssocialisten te weinig op de lege kas hadden gelet en maar bleven uitgeven. 'Dat komt ervan als je meer op de politiek dan op de economie let’, aldus een ootmoedige Luft. 'Wilt u dit allemaal even noteren, wilt u dit allemaal even noteren!’ kraait de liberaal vrolijk. Even lijkt het bijna net zo jolig als twintig jaar geleden in de Nederlandse Tweede Kamer, toen de communist Marcus Bakker de jongeheer Wiegel er van langs gaf. De nieuw-flinkse SPD-senator in Berlijn worden de oren door de zaal gewassen. Hij verdedigt zich manmoedig. De man wil nog hogerop, naar Bonn.
NA AFLOOP SCHIET ik mevrouw Luft even aan. Waarom gaf ze daarnet geen antwoord op de vraag over de huichelachtige leuze 'Verandering begint met oppositie’? Ik krijg de volle laag. Wat nou oppositie? Zij gedraagt zich tenminste niet als een martelares en doet niet alsof ze met een kaarsje de straat op is gegaan! Als ik opmerk dat ze mijn vraag niet beantwoordt maar van alles insinueert, doet ze er een schepje bovenop: zij had geen oppositie kunnen bedrijven onder bescherming van de kerk, zij had niet naar de een of andere milieubibliotheek kunnen gaan. Dat hadden de blokpartijen (de gelijkgeschakelde meeloper-partijen in de oude DDR - jk) maar moeten doen. Ja, er was wel degelijk een oppositie geweest in de DDR, daarvoor had je immers die blokpartijen!
Heeft het zin haar erop te wijzen dat in artikel 1 van de grondwet van de DDR stond dat de SED de leidende partij was? Vast niet, maar ik doe het toch en beeindig dan de discussie. Partijgenoten komen mij nog vertellen dat er zonder de 'miljoenen partijleden’ die voor het gebouw van het Centraal Comite hadden gedemonstreerd, helemaal niets zou zijn veranderd.
IS DIT ALLEMAAL de schuld van Kohls belachelijke en gevaarlijke uitval naar de PDS als de partij van 'de roodgelakte fascisten’? Toen duidelijk werd dat Kohl van een PDS in de Bondsdag wat te duchten heeft in de vorm van gedoogsteun aan een eventueel rood-groen minderheidskabinet, heeft hij een steeds onfrisser klimaat geschapen. Talloze PDS-mensen zullen zich oprecht gekrenkt voelen. In het publieke debat echter lijken de aanvallen van rechts het zelfbewustzijn van de PDS eerder versterkt te hebben. Zo rechten de PDS'ers de ruggen. Een beledigende beschuldiging als die van Kohl kun je van je af laten glijden. Bovendien wordt het dan gemakkelijker de minder zware - zij het reele - kritiek op je onwaarachtige houding in het verleden te trotseren.
Binnen ditzelfde ongezonde proces past het cynische schouderophalen van de PDS tegenover de (Oostduitse) Groenen, die morele scherpslijperij wordt aangewreven. De Groenen wordt verweten dat ze almaar terugblikken naar de glorietijd van hun verzet tegen de monsterachtige Stasi om zo hun absolute morele gelijk te halen. Dit karikaturale beeld van de radicaal linkse tegenstander Bundnis 90/ Die Grunen duikt steeds weer op. Via de verkiezingspropaganda sijpelt het door naar de huiskamers. De Oostduitse Groenen vormen kennelijk alleen al op grond van hun herkomst uit de illegale oppositie voor de zwijgende meerderheid in de ex-DDR een onaangename herinnering aan de smalle marges van het mogelijke. En dan blijven ze ook nog hameren op de noodzaak het Stasi-verleden bloot te leggen! Ondanks het misbruik dat er van conservatieve zijde van wordt gemaakt. Want inderdaad leidt voor rechts de aandacht voor Honeckers wandaden af van kritiek op de huidige regering. Voor de Groenen reden het ene te doen en het andere niet te laten.
KANDIDAAT OP DE PDS-lijst in Prenzlauer Berg-Mitte is de schrijver Stefan Heym. Een meesterzet! Zijn biografie is onberispelijk: als linkse jood gevlucht voor Hitler en als GI-bevrijder naar Duitsland teruggekeerd, koos hij in 1952 voor de DDR. Door de Stasi werd hij uitentreuren begluurd, de meeste van zijn boeken zijn niet in de DDR verschenen, en toch werd hij - zonder lid te zijn - op de lijst voor de PDS geplaatst. Als hij straks in de Bondsdag komt, wordt hij met zijn 81 jaar ook nog Altersprasident. In die symbolische functie mag hij dan de aartsconservatief Dregger van de 'Stahlhelmfraktion’ opvolgen.
Heyms voorkeur is verbluffend simpel: hij was altijd al voor de democratie en voor het socialisme. Dat hij het partijprogramma niet kent, deert hem niet. Hij zal straks in de Bondsdag gewoon zijn zegje doen. Heym is verschrikkelijk ijdel en politiek heeft hij zich een aantal malen flink vergist. So what? En waarom deelt hij zulke stoten onder de gordel uit aan de Groenen? In de Volksbuhne leest hij voor een schare aanhangers voor uit eigen werk. 'Vergangenheitsbewaltigung’ heet de beschouwing. Strekking: ach, die groene dominees, die verlenen zo graag absolutie, daarom praten ze je medeplichtigheid aan Stasi-wandaadjes aan. En trouwens, die mevrouw Vera Wollenberger, die door haar eigen man 'bespitzelt’ werd - dan vraag je je toch af: wat voor huwelijk hadden die lui? Enzovoort.
De zaal zwijgt pijnlijk. Heym raadt ons aan naar het volksfeest van de PDS te komen. Daar mogen we hem lastige vragen stellen. Ik ben er al geweest. Een reunie, als het ware, van de Heimatverein DDR. Bij een stalletje met handbeschilderde zijden sjaaltjes raak ik in gesprek met een wat oudere vrouw. Ze geeft in een werkgelegenheidsproject leiding aan de Seidenmalerei. De bekende litanie: het leven is duur geworden, vroeger was het ook niet alles, maar zo erg was het nu ook weer niet en bovendien, hoe had je het allemaal kunnen weten? En dan wist zij nog meer dan anderen, door haar werk. Of ik Neues Deutschland, de voormalige partijkrant ken? Daar had zij twintig jaar voor gewerkt. Ze redigeerde ingezonden brieven. Met z'n veertigen deden ze dat. Nu was er nog maar een van over. Ja, ze stemt PDS, vanzelfsprekend.
Van jubelbrieven naar Seidenmalerei. De PDS lijkt een soort 'Heimatverein DDR’.