‘de hemel is van iedereen’

Vorige week gaf de Turkse zanger en componist ZÅlfÅ Livaneli samen met Liesbeth List een reeks concerten in Nederland. In eigen land is Livaneli even beroemd als omstreden. Hij heeft er in de gevangenis gezeten en werd er door miljoenen bejubeld. De protestzanger die vredestichter werd. ..LE Bij het Nederlandse concert hoort een boekje met de Turkse tekst van de liederen en een Nederlandse bewerking. Bestellen bij: Stichting Kulsan, WG-plein 126, 1054 SC Amsterdam. ..LE ‘ZOVEEL LEED is geleden, zoveel verdriet doorstaan’, zingt de Turkse componist en protestzanger ZÅlfÅ Livaneli samen met Liesbeth List in de Rotterdamse Doelen. De zaal staat op zijn kop. Na bijna elk nummer krijgt het duo een staande ovatie. Vorige week was de voor veel Nederlanders nogal onbekende zanger in Nederland om samen met Liesbeth List een serie concerten te geven. Onder begeleiding van een zesmansformatie zongen de sterren voornamelijk Turkse liederen, waarvan enkele in Nederlandse vertaling.

De twee kenden elkaar niet. ‘Toen ik hoorde dat ZÅlfÅ een vriend was van Theodorakis, zei ik meteen ja’, vertelt List na het concert. 'Ik had eerder met Theodorakis gezongen.’ List is razend enthousiast over haar optreden met Livaneli en heeft groot respect voor hem. 'Ten eerste passen onze stemmen goed bij elkaar, en ten tweede vind ik zijn nummers heel mooi. Als vredelievend persoon is hij een geweldig mens.’
Liesbeth List is niet de eerste niet-Turkse muzikant met wie Livaneli optreedt. Eerder speelde hij met Mikis Theodorakis, met wie hij ook het album Together uitbracht, en met de Griekse zangeres Maria Farantouri en de Spaanse Maria del Mar Bonet. Wat de Grieken betreft liet Livaneli het daar niet bij. Met Theodorakis richtte hij het ComitÇ voor Turkse en Griekse Vriendschap op om de vijandelijkheden tussen beide landen uit de weg te ruimen.
Livaneli, troubadour en tekstschrijver, is niet alleen een idool van veel Turken. Door zijn filmmuziek en zijn politieke betrokkenheid is hij ook voor een klein westers publiek een begrip. Hij heeft zowat in alle Europese landen concerten gegeven. Zijn liederen zijn vertaald en worden in heel Europa en de Verenigde Staten gezongen. Hij kreeg verschillende onderscheidingen voor zijn albums en voor zijn filmmuziek; in Nederland werd hij onderscheiden met een Edison.
LIVANELI, EEN VAN de peetvaders van de Turkse protestmuziek, heeft zijn beroemdheid vooral te danken aan de befaamde cineast, regisseur en acteur Yilmaz GÅney (1937-1984), voor wie hij filmmuziek schreef. Samen met anderen van de generatie '68, zoals de Koerdische zanger Sivan Perwer, en de pop- & protestzangers Cem Karaca en Selda, werden ze een begrip in Turkije. Hun muziek klonk bij demonstraties en politieke bijeenkomsten.
Livaneli is verschillende keren door de Turkse autoriteiten opgepakt. 'Ik ben een maand in een militaire gevangenis gezet’, vertelt Livaneli, die een verlegen indruk maakt. 'Mijn boeken werden in beslag genomen en vernietigd en onze uitgeverij gesloten. Om van de vervolging af te zijn, vertrok ik van Ankara naar Istanbul, maar ook daar werd ik niet met rust gelaten.’
Na de coup in 1971 heerste er anarchie in Turkije. Politie en militairen vielen stakende arbeiders aan. Livaneli: 'Ook werden studenten opgepakt. Deniz Gezmis, de legendarische studentenleider, werd opgehangen en andere studentenleiders zijn de dood ingejaagd. Ik begon elegie‰n te zingen over deze mensen en gebeurtenissen, ook toen ik in de gevangenis zat. De strijdliederen die ik zong voor de politieke gevangenen werden door heel Turkije verspreid.’
Livaneli heeft sinds de jaren zeventig veel Europese vrienden gemaakt in Turkije. Piet Dankert was er een van. Livaneli: 'Hij zal het zich wel herinneren, denk ik. Ik zat met hem in het Haci Baba-restaurant in Istanbul te lunchen. Hij leek opgelucht te zijn dat mijn “straf” voorbij was. Hij had het nog niet gezegd of een vriend kwam mij vertellen dat de militairen van plan waren mij weer op te pakken. Mijn wereld stortte weer in. Ik dacht: ik ga weer naar de hel. Piet zag dat ik verbleekte. Ik vertelde hem dat ik mij niet meer liet opsluiten en naar het buitenland wilde vertrekken. Op 23 april 1973 vertrok ik met een vals paspoort naar Noorwegen, daarna naar Zweden.’
Na vijf jaar ballingschap keerde Livaneli in 1978 terug naar Turkije. Daar wachtte hem een verrassing. Yilmaz GÅney, van origine een Koerd, vroeg hem om te acteren in zijn nieuwe film SÅrÅ ('De kudde’). 'Ik ging naar de Izmit-gevangenis waar Yilmaz toen zat. Ik weigerde zijn aanbod, maar mocht wel de muziek maken voor de film. Mijn muziek werd verkozen tot de beste filmmuziek van het jaar.’
KORTE TIJD LATER ging het weer mis. 'In september 1980 sprak generaal Evren via de tv en de radio het volk toe. De junta had de macht overgenomen.’ Livaneli was op dat moment op uitnodiging van Mitterrand in Parijs. Hij ging niet meer terug naar Turkije maar bleef tot 1984 in Parijs.
Daar ging hij verder met zijn muziek, maar zijn toon werd steeds minder politiek. In 1983 componeerde hij samen met de Armeni‰r Sebastian Argol de muziek voor GÅneys film Yol ('De uitweg’), waarin de reis van zes ontslagen gevangenen centraal staat. Yol werd bekroond met een Gouden Palm. GÅney zat nog steeds gevangen in Turkije. Na zijn vrijlating vertrok hij naar Parijs, waar hij korte tijd later overleed.
Livaneli gebruikt in zijn nummers ook teksten van anderen. Bijvoorbeeld van progressieve dichters als Nazim Hikmet en Sabahattin Ali en van zijn levensvriend, de schrijver Yasar Kemal. Ali was een in Duitsland afgestudeerde leraar. Hij werd doodgeschoten door een spion van de Turkse geheime dienst. Aan Ali wijdde Livaneli het lied 'Leylimley’, dat tijdens de concerten in Nederland door de hele zaal werd meegzongen. Het is gebaseerd op een gedicht van Ali: 'Ik wendde mij tot het verdorde en van de boom gevallen blad. Ochtendwind, neem mij mee, breek mij af. Neem mijn stofdeeltjes naar de verte. Strooi me op de blote voet van mijn geliefde. Mijn leylim, mijn leylim.’ List was erg gecharmeerd van dit nummer. Op haar verzoek werd het in het Nederlands vertaald.
Niet alleen Turkse dichters vinden hun stem terug in Livaneli’s muziek, ook iemand als Bertolt Brecht. Op een van Livaneli’s beroemdste platen, G”kyÅzÅ Herkesindir, staat een tekst die Brecht tegen Hitler schreef: 'Wat is jullie tank toch geweldig. Die kan zo honderd mensen verpletteren. Alleen hij heeft een zwakte. Hij heeft de mens nodig om bestuurd te worden. Waar is een mens toch niet allemaal toe in staat. Hij kan vliegen en doden. Toch heeft hij een zwakte. Hij kan ook nadenken.’
DE LAATSTE JAREN is Livaneli vooral bekend dankzij zijn inzet voor vrede en mensenrechten. Hij werd in 1995 benoemd tot 'speciaal adviseur’ en ambassadeur van Unesco. Hij werkt aan wereldwijde cultuur- en vredesprogramma’s van de Verenigde Naties. Als bemiddelaar bracht hij een dialoog op gang tussen de linkse opstandelingen in de Istanbulse gevangenissen en de autoriteiten. 'Toen wij begonnen met besprekingen hadden al twaalf gevangenen door de hongerstaking het leven gelaten en waren er 69 ernstig ziek. Samen met Yasar Kemal zorgden we voor de verbetering van het gevangenisregime en be‰indigden we de hongerstakingen.’
Vorige zomer gaf hij concerten door heel Turkije. In mei gaf hij in Ankara een concert waar een half miljoen mensen op afkwamen - een record in Turkije. Bij die gelegenheid riep hij iedereen op zich in te zetten voor een land zonder corruptie en zonder onderdrukking. Ook met zijn concerten in Nederland hoopt hij een steentje bij te dragen aan een betere verstandhouding tussen verschillende culturen: 'Als je je op een dag ontzettend beroerd voelt’, zong hij, 'net alsof je vastzit aan wier op de zeebodem en zonder zuurstof, vergeet dan niet naar de hemel te kijken. Immers, die is van jou. De hemel is van iedereen.’