De hoge prijs van paars

Het ‘alles moet anders’-gevoel dat bij het wisselen van de parlementaire wacht nog overal weerklonk, heeft inmiddels plaats gemaakt voor een angstig afwachten. Krijgen we dadelijk nog heimwee naar het CDA?

HET ZOU ALLEMAAL ‘een stuk leuker’ worden, zo beloofde Hans van Mierlo daags na de verkiezingen, maar na een kleine maand informeren is iedereen in Den Haag het lachen stevig vergaan. Niet in de laatste plaats bij de parlementaire pers. De open democratische samenleving, die met het vertrek van het CDA uit het centrum van de macht werd voorgespiegeld, blijkt vooralsnog een fata morgana van de eerste orde.
De informatieronde van het trio Van Aardenne, De Vries en Vis wordt gekenmerkt door de openheid zoals toegepast in de hoogtijdagen van het Kremlin, of, meer actueel, de Europese Commissie. In parlementair perscentrum Nieuwspoort verschijnt met enige regelmaat een afgevaardigde van de Rijksvoorlichtingsdienst, die zich in het plastische jargon van de topdiplomaat beijvert in het bewaken van een absoluut informatievacuum.
De onderhandelaars heben 'elkaar diep in de ogen gekeken’, de 'aanvankelijke hoop op verdere resultaten is enigszins verdampt’, 'de onderhandelingen gaan in een grotere versnelling verder’ - met dat soort wazige newspeak moeten de waakhonden van de democratie het doen, en de gepijnigde jammerklachten zijn dan ook niet van de lucht in de glazen wandelgangen van het parlement. Journalisten klagen dat ze hun werk niet meer kunnen doen, trekken vergelijkingen met de hoogtijdagen van de regentencultuur onder types als Beel, met Beatrix als de nieuwe Wilhelmina, en putten zich uit in analysen waarin de aanvankelijke euforie over paars inmiddels wordt gedrenkt in scepsis en cynisme.
Ook bij de kamerleden zelf beginnen ongeloof en ongeduld de overhand te nemen. 'Moet Wim Kok premier worden om het VVD- programma uit te voeren?’ roepen anonieme PvdA'ers wanhopig uit, en: 'Hoe kunnen we in godsnaam een bezuiniging van twintig miljard verantwoorden?’ Het 'alles moet anders’-gevoel dat bij het wisselen van de parlementaire wacht nog overal weerklonk, heeft het veld geruimd voor een angstig afwachten. Voorbij de opwinding van het eerste moment, toen een kersverse PvdA-vertegenwoordiger als Rick van der Ploeg nog olijk zwaaide met voorstellen ter opheffing van het koningshuis. Schuw als vleermuizen bewegen de nieuwe parlementariers zich nu naar hun werkvloer, bevreesd voor het doen van welke uitspraak dan ook. Ook bij de ploeg van D66 begint de aanvankelijke overwinningsstemming plaats te maken voor een allerongemakkelijkst kromme-tenengevoel. Een laatste onverbeterlijke optimist klampt zich vooralsnog vast aan het uitzicht op een liberalisering van de winkelsluitingstijdenwet als het symbool van de veranderde tijden, en op de wieken van deze dode mus kraait men dan een overwinningslied.
Maar de gelederen van deze rasoptimisten raken steeds minder druk bevolkt. De pogingen van Paul Rosenmoller van GroenLinks om in ieder geval een 'tussentijdse rapportage’ over de informatieverwikkelingen los te krijgen, liepen op niets uit. Na een aanvankelijke toezeggingen lieten Van Aardenne, Vis en De Vries weten dat 'het moment was verdampt’.
DE ENIGE PARTIJ waar nog wel steeds sprake is van een onvervalste paarse euforie is de VVD. Maar dat is dan het paars van de builen die men de afgelopen dagen heeft toegebracht aan de sociaal-democraten. Het is nu iedere dag feest voor de vechtliberalen van Frits Bolkestein. Hand in hand met directeur Zalm van het Centraal Planbureau drukt Bolkestein een zwaar stempel op de onderhandelingen. En almaar verder worden de bezuinigingseisen opgeschroefd.
Terwijl Wim Kok steeds krommer de martelgang naar de onderhandelingstafel in het senaatsgebouw maakt, zien we bij de VVD een almaar uitbundiger stralend zelfvertrouwen. In de figuur van Zalm, de Beria van de boekhoudkunde, hebben de liberalen een uiterst machtige extra kracht bij de onderhandelingen in handen gekregen, en zij drukken dan ook een ongenadig stempel op de hele onderneming. Als uitzinnige barbaren bestormen Bolkestein en de zijnen nu het Rome van de verzorgingsstaat. Er blijft niets tot weinig over van zaken als AOW en WAO. De voorgaande aanslagen op deze bastions, zoals gerealiseerd door Lubbers-Kok, blijken nu nog uiterst zachtzinnig van aard. Als er straks een paars akkoord uit de bus komt, zal alles blijken te zijn opgeofferd voor een afschrikwekkende uitbreiding van het politie-apparaat en andere wensen uit het wiegeliaanse Utopia.
De VVD wordt gesterkt door een totale afwezigheid van een werkelijke liefde voor paars. Ook ontbreekt bij de VVD de confessionelenhaat van met name Van Mierlo. De liberalen hebben dus in feite een kapersbrief in handen om zoveel mogelijk ravage aan te richten. De VVD stuurt aan op een sloperskabinet, waarbij vergeleken de voorgaande edities-Lubbers nog tamelijk soft zullen ogen. Alle gedroomde voordelen van de paarse coalitie - een einde aan de betutteling en de dwingelandij, echte liberalisering op terreinen als drugswetgeving - zijn nog niet eens aan de orde gekomen.
De vraag is of dat ook ooit zal gebeuren, gegeven het oerconservatieve, hoogst provocatief gestemde karakter dat deze VVD zich heeft aangemeten. De liberalen sarren, treiteren, dreigen en stellen het ene na het andere ultimatum, alsof zij zojuist een parlementaire meerderheid hebben verworven. Overduidelijk is dat er hier sprake is van parlementair vandalisme. Aan de vergadertafel probeert de VVD het mogelijke paarse kabinet van alle kanten vast te leggen op een sociaal-economisch schrikbewind. De jonge honden van de fracties van PvdA en D66 zullen in dat scenario met een estafette van voldongen feiten worden geconfronteerd, daar de gehele parlementaire agenda van de komende vier jaar reeds tot ver achter de komma zal zijn gedicteerd.
BEHALVE OP EEN draconisch bezuinigingspakket jagen de liberalen op maar liefst vijf zware ministerszetels. Zo zou Bolkestein Financien hebben geclaimd (bankier Theo Meijs van de ABN-Amro wordt getipt als de liberale kandidaat voor de opvolging van Kok), op Binnenlandse Zaken zou Gijs van Aardenne alle staatsrechtelijke vernieuwingsplannen van D66 met zijn massale gestalte verpletteren en voor het vitale Verkeer en Waterstaat heeft de VVD Annemarie Jorritsma in petto. Ook onderneemt de VVD pogingen om Jan Pronk, de laatste dinosaurus van de Den Uyl-generatie, definitief beentje te lichten. De liberalen hebben al een claim gelegd op ontwikkelingssamenwerking, een departement dat onmiddellijk zou moeten worden omgesmeed tot het ministerie van Buitenlandse Economische Betrekkingen.
Zo begint de prijs van paars steeds hoger op te lopen voor PvdA en D66, en de vraag die dezer dagen gaat overheersen, luidt: is dit het wel waard? Logisch dat in het verlengde van deze toenemende scepsis toch weer de achterdeur wordt opengezet voor het gehavende CDA. Het van alle kanten door de poten klappende christen-democratische bolwerk zou weleens een veel geschikter - lees: gewilliger - onderhandelingspartner kunnen zijn dan deze van louter hybris tegen het plafond aan knallende VVD. Het moment is in ieder geval uiterst verleidelijk. Na een tijdelijke post-electorale luwte, waarin alle christen- democratische ijver was geconcentreerd op de dramatische Europese lobby ten gunste van Ruud Lubbers, begint men links en rechts van het CDA met het aandraaien van de duimschroeven bij Elco Brinkman.
MAAR LIEFST twintig ex-parlementariers van het CDA spuwden eerder deze week hun gal bij de commissie-Gardeniers, belast met een intern onderzoek naar de oorzaken van Brinkmans verkiezingsnederlaag. Het twintigtal vers uit de kamerbanken gewipten - onder wie Van Houwelingen, Huibers, Koetje, Van Iersel en Ramlal - geven in hun klaagbrief af op de hierarchische partijcultuur die er volgens hen binnen het CDA is ontstaan. De partijtop zou zich schuldig hebben gemaakt aan 'machtspolitiek’ en 'conformisme’. De fractieleider zou veel te nadrukkelijk en exclusief hebben geleund op rechtsdraaiende vertrouwelingen als Hans Hillen en - de inmiddels naar de politieke redactie van RTL overgestapte - campagneleider Frits Wester. Het aantal gegadigden voor de onmiddellijke opvolging van Brinkman neemt dagelijks toe. Getipt wordt een uiterst bont, over de hele politieke reikwijdte van de partij verdeeld gezelschap, varierend van Yvonne de Rooy, Wim Deetman, De Hoop Scheffer tot Enneus Heerma.
Het heeft er alle schijn van dat de noodklok begint te luiden voor Elco Brinkman, wanneer Til Gardeniers over twee weken op de proppen komt met haar rapport over de electorale schuldvraag. Ook de rechterzijde van de partij, voorgegaan door Hans Hillen, begint zich steeds heftiger te roeren. De onfortuinlijke Brinkman wordt als een hamburger door beide zijden van zijn partij platgedrukt.
Ter tijdige afwenteling van de komende bijltjesdag in het christen-democratische kamp zou een aflossing van de VVD aan de onderhandelingstafel van de informatie Brinkman gezichtsverlies kunnen besparen. En in ruil daarvoor zouden PvdA en D66 een heel wat meegaander onderhandelingspartner voor zich krijgen. Toegegeven: fraai is anders, en het historische rechtvaardigheidsgevoel wordt er ook niet door gestild, maar alles beter dan een situatie waarin Frits Bolkestein en Robin van Linschoten gelegenheid krijgen om zich te gedragen als de nieuwe dictators.
Ondertussen zouden Wim Kok en Hans van Mierlo zich als motto voor de komende dagen de woorden van de dichter e.e. cummings moeten toeeigenen: 'There’s some shit I shall not eat.’