De ideale vrouw

De verering van de virtuele heldin uit het computerspelletje ‘Tomb Raider’ bereikt mythische vormen. Lara Croft is een eigentijdse heilige. Als symbool van technologische en vrou welijke perfectie inspireert ze alle vormen van moderne kunst.

ZE WORDT AANBEDEN. Als sterke vrouw, rolmodel voor de grrls-generatie. Als een heilige, een eigentijdse Mona Lisa. De Britse overheid riep haar uit tot mas cotte van de export omdat ze zo goed in de markt ligt. Meer dan negen miljoen keer ging ze over de toonbank als hoofdrol speelster van het interactieve spel Tomb Raider - Lara Croft. Lara bestaat niet, ze is een ‘virtuele heldin’ die in een driedimensionale omgeving avonturen beleeft. Op Internet concurreert ze met andere silicon lady’s, maar alleen Lara klom uit de underground-cultuur van computergames en cyberbabes, veroverde de oude media en werd een hype - meer dan een pin-up. Met haar wespetaille en cup E, met haar lange vlecht en hotpants behangen met wapens inspireert Lara musici en modeontwerpers, dansers en kunstenaars. De ideale vrouw. Icoon van de jongerencultuur. Aanbeden door jongens én meisjes. Springend en dansend beweegt ze over het beeldscherm, onderwijl schietend op kannibalen of hongerig wild. Stoer en sierlijk is ze, gespierd en intelligent, bloedmooi en avontuurlijk. En ook: ondernemend, onafhankelijk en vooral vrouwelijk. Wie nooit van Lara Croft heeft gehoord, is boven de vijfendertig. Is wellicht net gewend aan vervagende grenzen tussen high culture en low culture. Begrijpt dat jonge kunstenaars massaal musea verruilen voor disco’s en daar kennelijk de vj als grootste held zien. Maar tegen deze achtergrond speelt nog iets anders: een razendsnelle digitale revolutie en een tijdverdrijf dat gaming heet. Jonge kunstenaars zijn vergroeid met hun computer en kunnen zich het leven niet voorstellen zonder de perfectie die software biedt. Lara is de metafoor: digitaal betekent ideaal. Maar zodra het volmaakte is bereikt, slaat de verveling toe - zo schiep God de mens. Het grote verlangen gaat inmiddels over authenticiteit. Echtheid. Menselijkheid. Kleine foutjes en onbeholpen expressie. Handmade is een toverwoord. Toch wordt de digitale perfectie niet verworpen. Integendeel. Ze wordt juist gesublimeerd. Hoe meer high tech gloss, hoe beter. Als het maar leeft. Als er maar gezocht is naar echtheid of onvolmaaktheid, oudheid of menselijkheid. Wat ontstaat is de fusie. Fusie tussen perfectie en imperfectie. DAT EEN REUSACHTIGE Lara Croft, gelegd in authentiek mozaïek, kortgeleden ook nog de Kunstrai haalde? Grappig, maar op straat is beter. Vinden Arno Coenen en René Bosma, de makers van Out put: 62.500 Materialized Pixels. De 'gematerialiseerde pixels’ stellen samen Lara Croft voor, een grote mozaïekvloer die eerder in de Maastunnel lag. De twee kunstenaars (bekend van 'de gabber op Delfts blauw’) hebben gedurende ruim twee maanden met de hand kleine glazen tegeltjes gelegd, volgens de eeuwenoude mozaïektraditie, waarmee ze de virtuele Lara wilden 'materialiseren’ en behoeden voor vergankelijkheid. Ze haalden haar eerst van Internet. Het perfecte plaatje. Met software voerden ze kleine kunstjes met haar uit (dittering) waardoor haar kleurpalet vertekende. Nu zijn het nog maar vijfenveertig kleuren, en toch ligt Lara er her kenbaar bij. Als virtuele heilige, vervat in duurzaam glas. Want die combinatie ligt voor de hand: Lara, gedownload en geditterd, in bewapende hotpants samen met een element uit een oude traditie. Niet voor niets is ook Lara tijdens haar reizen permanent op zoek naar oude voorwerpen, mysteries uit vervlogen tijden, geheimzinnige cryptes op bergen of ruïnes onder gletsjers. De ontwerpers van Lara doen namelijk óók een gooi naar de status van kunstenaar. Waarom niet, als kunstenaars zich omgekeerd bezighouden met games? Zo wordt in Engeland Dinos Chapman (uit de Saatchi-groep) gezien als iemand die computergames volwassen wil maken en in de kunst introduceren. Critici constateren bij hem 'vervagende grenzen tussen technisch vernuft en organische elementen’. Zo deftig denken ze niet in de popmuziek. In videoclips is Lara nog nauwelijks 'organisch’. De Duitse popgroep Die Ärtzte liet een videoclip maken met de titel Männer sind Schweine. Hoofdpersoon: Lara Croft. Ook U2 gebruikte Lara recent in een clip. Prachtig om te zien, maar zonder veel ambitie om veelvuldig terecht te komen in high culture-krantekoppen. Dat lukte Krisztina de Châtel het afgelopen seizoen stukken beter. Veel lof oogstte zij met haar dansvoorstelling Lara, waarbij het computerspel live werd gespeeld door een whizzkid op het podium. De dansers namen deel aan Lara’s survivaltocht en reageerden op haar bewegingen. Wellicht de meest directe manier om Lara authentiek te maken, al lijkt het alsof de choreografe ook de tegenovergestelde richting onderzoekt: zij probeert de dansers virtueel te maken en te laten versmelten met de droom van het spel. Daarmee heeft De Châtel bijna dezelfde verlangens als de Britse choreograaf Wayne McGreggor, die met zijn Random Dance Company al een tijdje probeert technologie en dans te combineren. De uiterste consequentie: dansen met hologrammen. Echte mensen die dansen met virtuele partners die je wel ziet maar die er niet zijn. MINDER DROMERIG zijn de kunstenaars van Captain Video, een videocollectief. Ja, ook zij zijn gefascineerd door de volmaakte vrouw, en proberen daar hun eigen video’s vol repeterende en hypnotiserende vrouwen aan toe te voegen. Als vj’s zijn ze een goed voorbeeld van low culture, innig omarmd door de gevestigde orde ('Ze dwepen met ons’). Dat ze furore maken in de disco is helemaal geen probleem. Ze kregen zelfs een briefje van het Fonds voor de Speelfilm. Of ze een scenarioplan voor een publieksfilm wilden inleveren. Maar Lara Croft? Dat Lara een enorme impact heeft op de cultuur is waar, maar ze is plat in haar volmaaktheid en in houdsloos. Een domme muts uit een matig spelletje. Zegt Kees Fopma, een van de videokunstenaars. Zie hun uitdaging! Het is verdomd niet gemakkelijk om Lara te downloaden en haar dan eens flink lelijk en kapot maar toch herkenbaar te maken. Moderne software is gewoon niet uitgerust voor imperfectie. Het is de makke van hun vj-bestaan, zeggen de videomakers, allen twintigers en multimediaal opgeleid. Vi deo’s, games, computers, soundmixers - alles is ontstellend snel en veel te gemakkelijk perfect. Dat roept nou eenmaal het verlangen op naar slopen. Al dus pelden zij - met behulp van software - Lara’s driedimensionale huid uit elkaar om te zien wat eronder zat. Niets. Dat wisten ze natuurlijk wel bij Captain Video. Het zij nog eens gezegd. Alles is perfect, alles is leeg. En Lara symboliseert dat. Waarom zou je dan in vredesnaam gaan zoeken naar authenticiteit? Ze hebben toch nog een (perfect) plaatje van een koe gevonden, Klara. Uitgemolken. Maar dat ook vrouwen Lara omarmen, als model, als nieuwe Barbie, dat begrijpen ze wel. Beter een wapen in je hand dan Ken. LARA’S KARAKTER is - niet verwonderlijk - opgebouwd uit modieuze girlpower. Juist daardoor wint ze het van haar virtuele zusters. De Indiase Lusia (nummer één in de hitparade) en de Japanse Kyoto Date (zestien jaar en disco-ster), beiden Internet-godin en wereldberoemd, zijn behagende cyberbabes. Lara daarentegen lijkt op de heldin uit de sf-film Terminator. Sterk en slim en eigenzinnig. Naadloos past ze in de observaties van Sanderijn Cels in haar boek GRRLS! Jonge vrouwen in de jaren negentig. Al is Lara’s vrouwelijke uiterlijk dan aangepast aan mannelijke normen van sexy, merkt Cels zuinig op. Met cup E in halter en hotpants gletsjers 'abseilen’ - dat zien echte girls, hoewel dol op sexy kleding, liever praktischer geregeld. Modeontwerpers lossen dat simpel op: hooggesloten kleding en jassen in plaats van shorts. Net als Marilyn Monroe en Madonna inspireert Lara Croft de grote ontwerpers. Zeker als ze houden van high tech, zoals Dolce & Gabbana, die ooit Madonna voorzagen van haar beroemde korset-met-puntborsten. Inmiddels beweert het Italiaanse duo geboeid te zijn door vir tuele couture. Jawel, geïnspireerd door Internet en Lara Croft. Aldus introduceerde D & G met laser gesneden jasjes en gelakte jurken, die vervolgens met de hand werden beschilderd. Technische hoogstandjes met een authentiek element. Volgens D & G is deze combinatie het toppunt van eigentijds individualisme. In Amerika wordt de trend gemaks halve 'romantische vernieuwing’ genoemd, met de nadruk op vernieuwing. Liefst zo veel mogelijk techno, met een bloemetje- van-vroeger. HET LITERAIRE GELUID kon niet uit blijven. En komt, zoals te verwachten, van Generatie X-schrijver Douglas Coupland, nooit vies van gekoketteer met low en high culture en hun bijbehorende grenzen, en ook niet van computers en Internet (zoals al bleek uit zijn Microslaven). Vers van de Amerikaanse persen (en meteen talk of the Internet) rolde Lara’s Book. Hierin doet Lara Croft dienst als muze. Couplands proza is niet minder dan een liefdesbrief, gedrukt in een kitscherig en glossy koffie tafelboek, met veel gelikte Lara-plaatjes en stampvol webadressen. En het bloemetje van vroeger, het authentieke element? Dat is zo oud als de literatuur: de onbereikbare, ja, romantische liefde. Romantisch, want onmogelijk en verlangend en aanbiddend. Tal van geïdealiseerde vrouwen figureerden als heilige in de letteren. Wat ze gemeen hebben, is dat ze niet echt bestaan. Petrarca bezong in sonnetten Laura, Vestdijk koos Ina Damman, Jeroen Brouwers adoreer de Aurora. Aan de beurt is Lara. Metafoor voor alle reacties op Lara Croft is ongetwijfeld de lomo-trend, sinds vorig jaar in ons land zelfs vertegenwoordigd door een Lomo Ambassade. Een lomo is een foto gemaakt door een camera van Russische makelij: de Lomo Kompakt Automat. Die werd begin jaren negentig in de westerse wereld geïntroduceerd door de Weense Lomo Ambassade, die pas rond 1995 bekend werd. Daarna nam lomografie een vlucht. Inmiddels zijn er zestigduizend lomografen: fotografen die werken met de gebrekkige compact en vervolgens het al even gebrekkige resultaat cultiveren. Een lomo is per definitie imperfect: onscherp en scheef, totaal verkeerd en fel van kleur (men gebruike oude of Russische rolletjes en neme de allergoedkoopste ontwikkelcentrale) en bij voorkeur uit de heup ge schoten. De oude fabriek in Sint-Petersburg draait op volle toeren om te voldoen aan de lomowelle met bijbehorende vraag. Lomografen, meestal jongeren, dwepen met wat ze het lomo-gevoel noemen: de schoonheid van het onvolmaakte. Neder landse lomografen zijn druk doende geweest met 'Lara’s lomograferen’. Zij deden niets dan in het dagelijks leven hun ogen openhouden tot ze 'Lara’s’ tegen kwamen. Hún Lara’s wel te verstaan, hun eigen ideale vrouw, die veel expressiever is als zij is vereeuwigd op een lomo. Ze schoten honderden lomo’s, die worden tentoongesteld tijdens het Lara-festival. Of de lomografen 'kunstenaars’ zijn? Professionele fotografen? Bij de Lomo Ambassade hebben ze geen idee, maar ze hebben vast wel een creatief beroep. Wat maakt het uit? Wat maakt iemand kunstenaar? Net als het museum kan ook die term best overboord. Sommigen bezien die kwestie echter omgekeerd en beschouwen producenten van games inderdaad als kunstenaars van de toekomst. Hun namen zullen voortbestaan naast die van Petrarca en Picasso; en daar waar ooit spanning was tussen fictie en werkelijkheid is dan spanning tussen spel en werkelijkheid. What’s the difference? Het verschil is perfectie. Het verschil is dat het volmaakte allang gepasseerd is, maar de vervolmaking paradoxaal genoeg door middel van technologie almaar voort gaat. Lara vraagt erom kapotgemaakt te worden, want bij grove imperfectie voelt de mens zich het best. Lara vraagt om het onvolmaakte leven, om oude tradities en rituelen, om echtheid, menselijkheid en fouten. Lara vraagt om lomo.