De illusiefabriek

Er is een booming markt voor snel rijk worden. Zie de advertentiekolommen van De Telegraaf. Op die markt opereren legio oplichters. Ongehinderd door justitie en controlerende instanties. Winners en losers aan het woord.
‘SUCCES IS GEEN TOEVAL’, schreeuwt een advertentie in De Telegraaf. ‘Bel!’
Succesvolle mensen, zegt een stem op een bandje, maken gebruik van ‘geheime’ kennis. De schriftelijke cursus ‘Het geheim’ (ruim zestienhonderd gulden) van Pegastar in Diemen is een typische illusiecursus: rijk worden vanuit je luie stoel, en wie wil dat niet? De have’s willen nog meer. De have-nots op hun beurt hopen ook eens rijk te worden, maar die kans is klein - zo blijkt uit ons belrondje op advertenties in De Telegraaf. In de ‘gezond-verstandkrant’ draait de illusiefabriek op volle toeren. ‘Je telefoontoetsen zijn nu geld waard!’ Het Tele Win-telefoonspel, een gulden per minuut: ‘He! Hallo! Slim dat je belt, want ook jij wilt vanuit je luie stoel op een simpele manier even wat bijverdienen!’ Het gevecht van een half uur met de telefoonknoppen waaronder onverstaanbare geldbedragen voorbijtrekken, kost ons dertig gulden.

Talloos zijn de advertenties die prachtbanen suggereren. ‘Een kans? Die krijg je maar een paar keer in je leven. Als je lef hebt, pak je hem.’ De lefgozer mag de hort op om een schoonmaakapparaat met zestig mogelijkheden te slijten - voor tien gulden per dag. Word nu nagelstyliste, prive-detective of afslanktherapeute! Moderne beroepen waarin je het helemaal kunt maken! Bij navraag blijkt eigen kapitaal vereist - de have-not kan het weer schudden. Hij is eerder een prooi voor postorderbedrijven die bij hun afbetalingsregelingen de maximaal toegestane rente eisen - dat weet de have-not natuurlijk niet. Moet hij niet eens boeken gaan lezen? Maar die zijn niet voor hem bestemd. De Prins van Lignac schreef zijn knullige Hoe u ook miljonair wordt voor jonge ondernemers. Rest het paranormale circuit - de onderkant van de illusie-industrie. 'I tell you the way how to be rich’, zegt Mr. Samura, 'groot medium’ in Amsterdam, zwaar ademend in de hoorn. Zijn collega mevrouw Nonja doet aan 'bewerking’ - voor tweehonderd gulden per maand. De mensen die wij nodig hebben om rijk te worden, zal zij met haar toverkracht beinvloeden. Bij het uitblijven van resultaat krijgen wij ons geld niet terug.
Het is een illusie dat iedereen rijk kan worden, stelt Francis Fukuyama in zijn boek Welvaart. Rijkdom is volgens hem sociaal en cultureel bepaald. Wat is bijvoorbeeld de waarde van geld in een samenleving? En, niet onbelangrijk: waar heeft je wieg gestaan?
Rijk worden is niet voor iedereen weggelegd, meent ook Peter Smit uit Haarlem - met z'n 32 jaar een van Neerlands jongste miljonairs: 'Het gaat tegenwoordig om je communicatieve eigenschappen.’ De vlotte babbel dus. 'Opleiding hoeft niet, als je uitstraling maar goed is.’ Het vertrouwen van de klant dient immers gewonnen, 'want wij verkopen in feite gebakken lucht’. Ofte wel schijnzekerheden: de (semi-)overheid denkt dat haar eigen mensen niet deskundig zijn. Dus besteedt ze het vinden van goed personeel uit aan Smits uitzendbureau DPA. Hij detacheert administratieve specialisten bij bijvoorbeeld de politie, het Gak of de NS. Smit, eerlijk: 'Ik ben miljonair dank zij de geflexibiliseerde bovenkant van de arbeidsmarkt, dank zij de overheid die wil reorganiseren, verzelfstandigen en projectmatig wil werken: mean & lean.’ Wat verdient Smit aan het sturen van een administrateur naar de (semi-)overheid? Als hij het bedrag noemt, vallen wij stil. 'Liever niet in de krant.’ Het sociale-zekerheidsstelsel werkt ook nog eens in zijn voordeel: 'Als een van mijn administrateurs niets te doen heeft, hoef ik niet te betalen. Hij krijgt WW.’
Voor de have’s bieden advertenties gouden bergen. Met ruim tachtig routes om de belasting te 'verleggen’. En wie zwart geld te veel heeft, kan exotisch beleggen in Guatemala. 'Wij verkopen grond met teakbomen’, toetert een man enthousiast in ons oor. 'Met honderdduizend dollar kom je al een heel end. Het gaat natuurlijk niet om die boompjes maar om de grond. Die zal meer waard gaan worden, want in de toekomst komen er hotels.’ Nog niet overtuigd? 'U krijgt nog subsidie ook! Want u helpt een derde-wereldland.’ En wie de prijzen en koersen uit exotische oorden wil volgen, die belt 06-9290 van het beleggingsgenie Rienk H. Kamer. De ex-journalist, beursgoeroe, belegger, uitgever en multimiljonair werd in de jaren tachtig beschuldigd van het oplichten van duizenden beleggers voor vele honderden miljoenen guldens met zijn American Land Program. Zijn dossier telde vijftienduizend pagina’s - niet voldoende voor Nederlandse en Amerikaanse rechters om hem te veroordelen.
WORDEN OPLICHTERS wel schuldig verklaard, dan is het maar de vraag of de benadeelde zijn schadevergoeding krijgt: de oplichter is 'failliet’ of gevlogen, zo vertellen ons enkele slachtoffers. MS-patiente J. Schoonderbeek uit Westervoort wist niet dat haar ex-partner A. Klaver, beveiligingsdeskundige te Amsterdam, om andere redenen dan liefde bij haar was ingetrokken. Gedurende een verblijf van een half jaar in het ziekenhuis achterhaalde hij haar pincode. 'Hij plunderde mijn giro en gebruikte mijn huis voor diverse bestellingen en transacties die het daglicht niet konden verdragen’, vertelt ze aangedaan. 'Hij vervalste daarvoor mijn handtekening. Hij woonde mijn huis zo uit dat ik het ver onder de prijs moest verkopen.’ Ruim een ton schade, die niet valt te verhalen: Klaver heeft een WAO-uitkering, en van een kale kip kun je niet plukken. De politie weigert een onderzoek in te stellen, want, aldus Schoonderbeek, 'ik ben geen drugsdealer’.
Hetzelfde liedje voor makelaar F. J. Zigterman Rustenburg in Harderwijk, een van de slachtoffers van Triskel International BV. Het bedrijf adverteert in De Telegraaf met vakantiewoningen in Frankrijk: verkoop en verbouw. De argeloze geinteresseerde begint met een aanbetaling van zevenduizend gulden en tekent een koopbelofte. De reeds betaalde bedragen kunnen oplopen tot veertigduizend, maar helaas: de verbouw van het Franse vakantiehuisje blijkt gestrand, het pand kan juridisch niet meer geleverd worden, het geld is weg en het contract blijkt te vaag om het geld via de rechter terug te krijgen.
Makelaar Zigterman had wel een goed contract afgedwongen. De rechter stelde hem in het gelijk en veroordeelde Triskel tot een schadevergoeding van een kleine zestigduizend gulden. Zigterman: 'De aannemer betaalt natuurlijk niet vrijwillig. Dus faillissement aangevraagd, de aannemer betaalt twintigduizend en de faillissementsaanvraag wordt ingetrokken. Nu ik opnieuw met faillissementsaanvraag dreig, zegt de aannemer dat-ie daar rijp voor is: met een faillissement hoeft hij niet meer te betalen. Ik word opnieuw opgelicht. Die veertigduizend gulden krijg ik niet en de oplichter is nog steeds actief: hij “verkoopt” nu appartementen in een kasteel.’
WAT SLACHTOFFERS van oplichtingspraktijken gemeen hebben, is hun ontdekking dat het recht in Nederland vooral op papier bestaat. Dat de controlerende instanties niet functioneren. En dat de advocatuur ook niet koosjer is. Illustratief voor deze feiten is het drama van Bert Kalden, ex-beroepsmilitair in Leeuwarden.
Kalden dient 22 jaar als onderofficier bij de Koninklijke Luchtmacht. Zijn meerderen vertellen hem dat hij, wegens de reorganisatie, uit moet zien naar een baan in de burgermaatschappij. Kalden besluit van zijn hobby - computerprogramma’s - zijn werk te maken. Begin maart dit jaar stapt hij op om zich te wijden aan het ontwerpen en verkopen van een administratief computerprogramma. Van Defensie krijgt hij een starterspremie van 219.000 gulden. Zijn ondernemersplan wordt goedgekeurd door de gerenommeerde KPMG, kortom: een veelbelovende start.
Dan komt Douwe van der Scheer uit Holwerd in zicht, geen onbekende van Kalden. Al een paar jaar praten ze over mogelijke samenwerking: Van der Scheer bezit een administratiekantoor (met behoud van uitkering zal Kalden later vernemen). 'Aanvankelijk een allerbeminnelijkste man’, zegt Kalden in zijn woning in Leeuwarden. 'Een vaderlijke figuur’, zegt zijn vrouw. Hij kan je volledig inpalmen, menen twee anderen die ons gesprek bijwonen - jonge startende ondernemers in Dokkum, voor vijftigduizend getild door Van der Scheer bij hun poging een sportschool te starten. Ook Kalden besluit met Van der Scheer in zee te gaan: 'Hij zou de administratieve en juridische zaken behartigen, want daar had hij verstand van.’ Van der Scheer adviseert een Engelse Ltd. als rechtsvorm: goedkoper dan een BV, prive-kapitaal afgescheiden van het zakelijk risicodragende kapitaal, geen persoonlijke aansprakelijkheid en fiscaal vriendelijk. Ze spreken af dat Kalden een aandelenpakket van vijftig procent in twee Ltd.’s zal verwerven. Als op 2 juni 1995 de ruim twee ton starterspremie binnenkomt, richt Kalden een stamrecht BV op (kosten: veertigduizend gulden) en stort vervolgens 160.000 gulden in de drie Ltd.’s van Van der Scheer: Compad Ltd., Friends Software Ltd. en Mega Media Ltd.
Drie weken later. 'Al het geld is weg’, zegt Kalden. In de huiskamer laaien de emoties weer hoog op. Van der Scheer blijkt dagelijks geld weggepind te hebben en ook via de bank is geld naar verre oorden weggesluisd. 'Voor gemaakte kosten’, beweert Van der Scheer, om zich vervolgens niet meer te vertonen. Kalden: 'Het geld was bedoeld om het software-pakket te promoten en in de markt te zetten.’ Van der Scheer ontkent desgevraagd alles en zegt geen oplichter te zijn. 'Kalden’, bromt hij vaderlijk, 'heeft er gewoon geen verstand van.’
EN DAN KOMT Kalden meer slachtoffers van Van der Scheer op het spoor, zoals een aannemer uit Sittard en verschillende gedupeerden in de Randstad. Hij berekent dat Van der Scheers 'opbrengsten’ in de miljoenen moeten lopen. Ook een rapport van een curator zet hem aan het denken. Bij het faillissement van de stichting TMNS te Holwerd met Van der Scheer als voorzitter schrijft de curator: 'Er is een groot aantal onregelmatigheden aan het licht gekomen die de veronderstelling wettigen dat de stichting met opzet door beide bestuurders is geplunderd. Er is aangifte gedaan bij het openbaar ministerie die de ontvanger met de curator in contact heeft gebracht. (…) De ontvanger heeft afgezien van nader onderzoek omdat de administratie geen fiscaal strafbare feiten aan het licht heeft gebracht.’
Een bizarre conclusie doemt op: er mag gefraudeerd worden, zolang de fiscus maar aan z'n gerief komt. Ook Kalden zelf leert de belastingdienst kennen als deze een poging waagt beslag te leggen op de goederen van Van der Scheer. 'Hij schoof zijn computers gewoon door naar zijn andere bedrijfjes’, zegt Kalden, die met lede ogen moet toezien dat de belastingdienst zijn zaak niet interessant vindt, ook al komt-ie aanzetten met brieven waaronder zijn door Van der Scheer vervalste handtekening staat. Jammer, maar de zaak voldoet niet aan de procedure.
Op naar de advocatuur! De laatste centen van Defensies starterspremie gaan naar het advocatenkantoor van mr. Tuinman c.s. uit Leeuwarden, waar mr. Glas start met een voorschotnota van tienduizend gulden, gevolgd door een nota van vierduizend. De eindafrekening moet nog komen. Kalden verkeert in de veronderstelling dat hij met top-advocatuur te maken heeft, niet wetend dat Tuinman en consorten in opspraak zijn wegens belangenverstrengeling. Mr. Glas verprutst de zaak volkomen in een kort geding op 18 oktober in Leeuwarden. Hij weet de president niet duidelijk te maken dat er sprake is van grootscheepse fraude.
En nog is Kalden niet verloren. Hij zoekt contact met een in Ltd.’s gespecialiseerde jurist die in de zaak duikt. Bevriende relaties in Engeland verrichten speurwerk en stuiten op een ondoorzichtig oerwoud van 21 Ltd.’s waarbij Van der Scheer en het administratiekantoor Scott Mitchell betrokken zijn. De nodige faillisementen zijn genoteerd. De boel is zo ondoorzichtig dat het team van prive-onderzoeksspecialisten na vijfhonderd pagina’s archief in Engeland het erbij laat zitten.
De gedreven jurist stort zich nu op de Nederlandse belastingdienst met voorlichting over fraude met Ltd.’s. De medewerkers van de belastingdienst vertellen hem dan: 'We zien het gebeuren, maar we doen er niets mee, want er wordt voldaan aan een aantal basale verplichtingen’.
Kortom, niets aan de hand, zolang als de bureaucratische procedures maar gevolgd worden. 'De belastingdienst grijpt pas in als de informatie in hapklare brokken wordt aangeleverd’, zegt de jurist van de belastingdienst. 'Of als het om honderden miljoenen gaat.’
DAN STORT de jurist zich op de Kamer van Koophandel in Leeuwarden: heeft een Ltd. deponeringsplicht? Ja, luidt het antwoord van de directeur. En als daar niet aan voldaan is, zoals in het geval van Van der Scheers Ltd.’s? Dan moet de Economische Controle Dienst (ECD) ingeschakeld worden. Na een aanvankelijke ontkenning van de deponeringsplicht, geeft de ECD schoorvoetend toe dat deze toch bestaat. De jurist: 'Wij terug naar de ECD met de boodschap dat Van der Scheer nu aangepakt kan worden - hij heeft zijn Ltd.’s immers niet geregistreerd. Het antwoord: “Nee, dat doen we niet. Laten we het volgend jaar maar eens bekijken.” Toen begonnen bij mij alle deuren te klapperen.’
Kaldens vrouw: 'We zitten al twee maanden zonder geld. We kunnen de huur, gas, water en licht niet meer betalen.’ Nee, een uitkering krijgen ze niet van het Gak of de sociale dienst. De instanties vermoeden dat Kalden geld heeft: hij is toch aandeelhouder? Heeft toch een starterspremie van 219.000 gulden ontvangen? De sociale dienst stelt dat hij zich minstens moet laten uitschrijven als aandeelhouder. Onmogelijk, zegt Kalden: 'Op de eerste plaats ben ik geen aandeelhouder, want de koopakte is nooit getekend.’ En voor een uitschrijving van zijn nep-aandelenschap moet Van der Scheer toestemming geven. 'Maar dat doet-ie niet.’ Kalden zucht: 'Ik stuit op een muur van onbegrip, van onbekendheid. Onze zaak past niet in de gebruikelijke regeltjes.’
Bijna was Kalden in de bak beland: 'Op een nacht is mijn vrouw ingestort. De huisarts kwam onmiddellijk en gaf haar verdovende middelen.’ Er kwam een waas voor zijn ogen: 'Ik heb een beremes gepakt en wilde naar hem toe. Als beroepsmilitair weet ik van wanten. Gelukkig wist mijn vrouw me tegen te houden.’
Het wordt een maatschappelijk probleem, zegt Kalden. Als justitie, rechtspraak, controle-instanties en zelfs uitkeringsinstellingen falen, zal het niet lang meer duren of het recht wordt in eigen hand genomen. Hij heeft een ruimere blik op de samenleving gekregen: 'Ik zag hoe in de Albert Heijn een bejaard echtpaar door de politie werd afgevoerd - vanwege een gestolen pak koekjes. En als ik voor twee ton getild word, gebeurt er niets.’
MISSCHIEN VERKEERT Nederland nog in de illusie dat zij oplichterspraktijken, die zo oud zijn als de wereld, stevig aan weet te pakken? In de wereld van de illusie wordt de paradox van bedoeling en uitwerking van overheidsmaatregelen pas echt zichtbaar: de instituties die de goedwillende burger moeten beschermen, zijn vastgelopen in hun eigen bureaucratische raderwerk - en zijn nu de kwaadwillenden van dienst. We moeten het zelf maar doen, is de trend. De opgelichte makelaar Zigterman overweegt een advertentie te plaatsen waarin gewaarschuwd wordt voor makelaar Triskel. De jurist wenst zwarte lijsten met bekende oplichters - als vlugschriften circulerend door Nederland. Types als Van der Scheer zijn heus wel aan te pakken, zegt hij: 'Maar niemand getroost zich de moeite - ook advocaten niet. Want dat kost tijd, geld, mankracht, energie.’ De jurist heeft de proef al op de som genomen. Met een onduidelijk Engels kopietje van een Ltd. dat niet in Nederland geldig is, kon hij zich moeiteloos inschrijven bij de Kamer van Koophandel in Leeuwarden. 'Ze controleren niets. Ik kan zelfs bankrekeningen openen met dat vodje papier. Ze hebben zelfs niet eens om identificatie gevraagd. Iedereen stinkt erin.’
Een betrouwbare bron meldt dat Van der Scheer weer een nieuw slachtoffer op het oog heeft.