De internet-postbode gluurt niet

De Scientology-sekte dreef de zaak op de spits met haar kruistocht tegen Internet. De zaak dient op 14 december en lijkt te gaan over auteursrechten, maar belangrijker is de kwestie: wat is de juridische verantwoordelijkeid van Internet-aanbieders?
‘GEBRUIKERS’ WORDEN ze genoemd, de mensen die een Internet-abonnement hebben. In het gangbare Internet-Engels heten ze users; de Nederlandse vertaling van dat woord is een leuke zinspeling op het soms verslavende karakter van het Net. De bedrijven en instanties die Internet-toegang bieden aan particulieren, heten geen dealers, maar providers, aanbieders in goed Nederlands.

Begin september kwam de provider XS4all (spreek uit: acces for all) in het nieuws. Het bedrijf werd aangesproken op het gedrag van een van zijn gebruikers: deze had op het Net materiaal ter beschikking gesteld waar de Scientology-sekte het auteursrecht op claimt. De Church of Scientology houdt de provider medeverantwoordelijk voor deze vermeende overtreding van de auteurswet, aangezien XS4all deze gebruiker de faciliteiten verschaft.
Het is overigens niet alleen de Scientology-sekte die deze mening is toegedaan. Ook anderen menen dat Internet- providers verantwoordelijk zijn voor wat er via ‘hun medium’ de wereld in wordt gestuurd. Daarbij maakt men onder andere de volgende vergelijkingen: een uitgever is verantwoordelijk voor wat de auteurs en redacteuren schrijven, een omroep is verantwoordelijk voor de uitgezonden programma’s. Ook het zogeheten kabel-arrest wordt aangehaald, waarin de kabelexploitanten medeverantwoordelijk worden gesteld voor de schending van auteursrechten, gepleegd door tv-piraten die op het kabelnet inbraken. XS4all meent echter dat alleen de gebruiker zelf verantwoordelijk is voor de informatie die hij aanbiedt; de provider heeft geen boodschap aan de boodschap, en de aangehaalde vergelijkingen zijn niet van toepassing omdat Internet een heel ander medium is dan krant, boek, televisie of kabel. Maar wat voor medium is Internet dan wel?
DE BASIS VAN het Internet is heel eenvoudig: je kunt via een netwerkverbinding een computerbestand van de ene naar de andere computer versturen. De manier waarop dit gebeurt, lijkt erg op de werkwijze van de posterijen. Op elk verdeelpunt wordt, aan de hand van het adres, een beslissing genomen: kan het poststuk hier worden bezorgd of moet het worden doorgestuurd naar een volgend verdeelpunt? Een computerbestand komt op deze wijze via een reeks geautomatiseerde systemen op de plaats van bestemming aan. Onderweg doen de systemen niets anders dan naar het adres kijken en de verdere verzending regelen. Het verzenden van een computerbestand is in feite het enige wat met het Internet kan.
De gebruiker huurt van de provider een stukje van diens harddisk; dat eigen stuk beveiligt de gebruiker met een eigen wachtwoord. Dat stukje harddiskruimte is de uitvalsbasis van de gebruiker. Hier kan hij computerbestanden opslaan en bewerken, hij kan er de bestanden neerzetten die hij wil verzenden of er bestanden naar toe laten zenden. Wanneer een gebruiker een gedeelte van de harddiskruimte die hij van de provider huurt openstelt, zodat andere gebruikers daar een bestand naartoe kunnen sturen, dan ontstaat er een soort brievenbus: iedereen die het adres weet, kan er een bericht naartoe sturen. Alleen de gebruiker zelf kan de bestanden lezen en veranderen, omdat ze zijn opgeslagen op zijn eigen, beveiligde, harddiskruimte.
Als de gebruiker bij sommige bestanden aangeeft dat iedereen die mag kopieren, speelt hij de rol van uitgeverij of archief. Hij kan de bestanden ook vormgeven: pagina’s opmaken met tekst, lettertypes, logo’s en plaatjes. Zo'n pagina, in het Internet-jargon homepage, wordt naar ieder die de pagina aanvraagt, opgestuurd. Er bestaan honderdduizenden van dit soort homepages, met informatie die varieert van een portretfoto van de buurvrouw tot een speelfilm- encyclopedie en eigen columns en artikelen, zoals op de homepage van Karin Spaink.
De reden voor de enorme populariteit van dit soort pagina’s is de mogelijkheid om op zo'n bladzijde naar andere pagina’s elders op het Net te verwijzen - en aanklikken van zo'n verwijzing brengt je ook direct naar de betreffende pagina. Gebruikers hoeven dus niet steeds de vindplaats van een nieuwe pagina op te sporen en het verzoek te doen de bladzij op te sturen, daar zorgt de browser, het 'bladerprogramma’ voor. De gebruiker kan zodoende associatief van pagina naar pagina bladeren en hoeft zich er niet om te bekommeren dat de ene pagina van meneer X op een computer in Amerika staat en de volgende van mevrouw Spaink uit Nederland komt. De computer waar de pagina vandaan komt, vormt niet meer dan een geautomatiseerd verzendsysteem op de route naar de aanvrager.
Zo'n homepage was de aanleiding voor de inval en beslaglegging bij XS4all in september dit jaar, op last van de Church of Scientology. De homepage van de gebruiker met de inlognaam 'fonss’ bevatte onder meer teksten waarop Scientology copyright claimt. Eerder had Scientology XS4all dringend verzocht ervoor te zorgen dat de documenten niet langer opvraagbaar zouden zijn. Dat had XS4all geweigerd: de bewuste homepage bevond zich op het stuk schijfruimte dat de gebruiker huurt en zo'n computerbestand is, zegt XS4all, eigendom van de gebruiker. Het verzoek kwam er dus op neer om het eigendom van iemand anders zonder diens toestemming te verminken, iets wat bovendien alleen zou kunnen door de wachtwoordbeveiliging te omzeilen.
XS4all voelde daar niets voor; wel lichtte de provider 'fonss’ in over de kwestie. XS4all legde uit dat Scientology beslag had laten leggen op hun apparatuur (hetgeen overigens slechts bestond uit het noteren van gegevens; de computers konden gewoon gebruikt blijven worden) en dat volgens XS4all de gebruiker en niet de provider verantwoordelijk is voor de inhoud van de homepage. Hierop verwijderde 'fonss’ de Scientology-teksten.
Scientology heeft ook nog geopperd dat de provider de gebruiker zou afsnijden van zijn Internet-toegang. Theoretisch is dat mogelijk indien de provider juridisch medeverantwoordelijk kan worden gehouden voor de inhoud van een homepage. Maar kan dat? Het probleem is immers dat de vergelijkingen met andere media spaak lopen. Een provider is niet vergelijkbaar met een uitgever. Een homepage wordt bedacht, geschreven, geredigeerd, gemaakt en aangeboden door de gebruiker - die neemt de rol van schrijver en uitgever op zich. De provider komt er pas bij kijken wanneer de aangeboden informatie verzonden moet worden. Ook de vergelijking met een omroep gaat niet op: de gebruiker heeft het 'programma’ gemaakt en de 'uitzending’ mogelijk gemaakt, voordat de provider gehoor geeft aan een verzoek tot versturen van het computerbestand.
Is een provider dan te vergelijken met een kabelexploitant die ’s/nachts een kanaal open laat staan, daarmee piraten gelegenheid gevend om in te breken? Nee, want er is geen sprake van piraterij; de honorering van de aanvraag een homepage te versturen is een volstrekt legale actie, sterker nog: daar is de provider juist voor. De provider stuurt computerbestanden blind door, zonder enige mogelijkheid van controle op de inhoud. En terwijl het ’s/nachts afsluiten van een open kanaal een legale daad is, is het in Nederland verboden om een met wachtwoord beveiligd computerbestand, dat van iemand anders is, te verminken. Het voorstel om providers te dwingen eventuele wetsovertredende gebruikers van het Internet af te sluiten, is even draconisch als absurd: je sluit iemand van een heel medium af in plaats van alleen de overtreding aan te pakken. Alsof het de piraten uit het kabelarrest ook onmogelijk gemaakt wordt om nog tv en radio te ontvangen! Alsof je, nadat je ooit een illegale folder hebt verspreid, nooit meer brieven mag versturen.
EEN PROVIDER VALT dan ook het best te vergelijken met de posterijen. De gebruiker stuurt zijn bladzijde op via een provider, zoals een uitgever die zijn drukwerk op de post doet. In dat geval is de gebruiker, en alleen hij, verantwoordelijk voor de inhoud van de aangeboden informatie.
De Scientology-sekte ziet dat duidelijk anders. Te meer daar na de inval van XS4all zo'n honderd gebruikers bij verschillende providers het gewraakte Scientology- bestand in hun homepage opnamen. De meeste (particuliere) providers weigeren op voorhand verantwoordelijkheid te nemen voor de inhoud van de pagina’s. Zo'n verzoek brengt een provider ook in een lastig parket. Aan de ene kant hebben gebruikers betaald om via de provider van het Internet gebruik te maken en kunnen ze stellen dat de provider die bepaalde informatie niet doorgeeft, zijn verplichtingen niet nakomt. Aan de andere kant komt de claim dat de provider gelegenheid geeft tot schenden van copyrights. Er is geen jurisprudentie over de exacte verantwoordelijkheid van de provider, en er is dus geen grond om de mate waarin een provider aansprakelijk is, te beoordelen.
In de Scientology-kwestie speelt daarnaast nog iets anders. De gebruikers die tegen de wil van Scientology informatie openbaar maken, menen dat het auteursrecht in dit geval niet overtreden wordt. De gewraakte documenten maken namelijk deel uit van een verslag van een rechtszaak, en rechtbankverslagen zijn openbaar. De gebruikers claimen bovendien dat er een publiek belang is bij het openbaar houden van deze informatie. Wanneer nu de provider inderdaad verantwoordelijk kan worden gesteld voor de inhoud van de verspreide informatie, moet de provider op de stoel van de rechter gaan zitten en de juridische argumenten van beide partijen - Scientology en gebruikers - tegen elkaar afwegen. We hebben voor dergelijke afwegingen professionele instellingen en we hoeven ze dus niet over te laten aan amateurs. Bovendien heeft het veel ongewenste bijeffecten om providers verantwoordelijk te stellen. Kleine providers, die niet de financiele draagkracht hebben om zich langdurig juridisch tegen een eiser als Scientology te verweren, zouden er in dat geval toe kunnen overgaan om het zekere voor het onzekere te nemen en homepages van gebruikers te wissen.
OP 19 NOVEMBER werd er in de Amsterdamse Balie gediscussieerd over regelgeving voor het Internet. Aanwezig waren politici, juristen, providers alsmede Scientology en Karin Spaink, die intussen het gezicht is geworden van de groep van zo'n honderd mensen die de Scientology- documenten op hun homepages hebben staan. De algemene mening op deze bijeenkomst was dat de providers inderdaad niet aansprakelijk zijn voor de informatie die gebruikers verspreiden.
Op 14 december dient in Den Haag het kort geding dat Scientology intussen heeft aangespannen tegen drie providers en Karin Spaink. Intussen heeft zich vrijwillig een vierde provider bij de gedaagden gevoegd: Planet Internet, een bedrijf waarin onder andere KPN deelneemt. Ook deze provider is zeer benieuwd naar wat de rechter zal gaan zeggen over de aansprakelijkheid van providers. Of het hierover ook werkelijk tot een uitspraak komt, is nog maar de vraag. Pas wanneer de rechter van mening is dat het auteursrecht inderdaad wordt geschonden, komt aan de orde wie daar dan verantwoordelijk voor is.