De jazzmusicus Martin Luther King

‘Vijf maal twintig jaar geleden tekende een groot Amerikaan, in wiens symbolische schaduw wij staan, de Proclamation of Emancipation.‘

‘Dit gedenkwaardige decreet werd een groots baken van hoop voor miljoenen negerslaven die waren verschroeid in de vlammen van een verwelkend onrecht. Het was als de vreugdevolle ochtend na de lange nacht van gevangenschap.’

De openingszinnen van de beroemdste toespraak uit de geschiedenis: I Have A Dream. Dominee Martin Luther King op de trappen van het Lincoln-monument voor een menigte van tweehonderdduizend mensen tijdens de Mars voor Werk en Vrijheid op 28 augustus 1963. Ik herlas de toespraak nadat ik de film Selma had gezien.

Selma gaat over de protestmarsen twee jaar later, in maart 1965, van Selma naar Montgomery. Ze moesten president Lyndon B. Johnson onder druk zetten om onbelemmerd stemrecht voor de zwarte Amerikanen te garanderen. In de eerste mars liepen vijfhonderd mensen mee. Ze kwamen niet verder dan de Edmund Pettus Bridge, waar het protest bloedig werd neergeslagen. Twee dagen later deed King een nieuwe poging met een massa die inmiddels was uitgegroeid tot vijfentwintighonderd mensen. King besloot intuïtief om terug te keren nadat ze op de brug hadden gebeden. Twee weken later vond de beroemde mars naar Montgomery uiteindelijk plaats met vijfentwintigduizend mensen.

Ik was vooral naar de film gegaan voor de toespraken van King. Maar helaas heeft regisseuse Ava DuVernay geen toestemming gekregen om de teksten te gebruiken. Mogelijk omdat de erfgenamen al een licentie hadden gegeven voor een film die Steven Spielberg gaat maken. De toespraken in de film zijn dus bedacht door de scenaristen. Die hebben goede teksten geleverd. En David Oyelowo brengt ze overtuigend. Toch stelde het me teleur dat ik naar namaaktoespraken zat te kijken. Want bij een historische gebeurtenis horen historische woorden, en historische woorden kunnen een historische gebeurtenis maken. Gelukkig staan de echte Selma-toespraken op YouTube.

I Have A Dream herlas ik in de vertaling die Margreet Fogteloo heeft gepubliceerd in haar verzameling ‘I have a dream’: Belangrijke en bijzondere redevoeringen uit de wereldgeschiedenis.

Iedere spreker weet dat zijn publiek zich iets wil kunnen voorstellen bij wat hij zegt. King bedient zich in de eerste zinnen van een beeldspraak die je rechttoe, rechtaan kunt noemen. Maar zo begrijpelijk als de beelden zijn, zo slecht passen ze eigenlijk bij elkaar. De hoop vergelijkt hij met een baken, het onrecht met vlammen, het onrecht verwelkt, en de gevangenschap is een lange nacht. Ik denk dat het niet bij elkaar passen van de beelden de concentratie vergroot: de beeldspraak is niet moeilijk, maar je moet toch steeds goed opletten.

King heeft tot vier uur ’s nachts aan de toespraak zitten schrijven. Maar tijdens zijn optreden laat hij de aantekeningen los als hij eenmaal goed op dreef is. En dan begint hij improviserend, ik kan het niet anders noemen, te swingen.

‘Ik heb een droom dat op een dag op de rode heuvels van Georgia de zonen van vroegere slaven en de zonen van vroegere slavenhouders naast elkaar kunnen zitten aan de tafel van broederschap. Ik heb een droom dat op een dag zelfs de staat Mississippi, een woestijnstaat die verzengt in de hitte van ongerechtigheid en onderdrukking, omgevormd zal worden tot een oase van vrijheid en gerechtigheid. (…) Ik heb een droom vandaag.’

Het muzikale karakter van de toespraak wordt goed duidelijk als je ernaar luistert. Geregeld eindigt King een beschrijving van zijn droom, snelle ratelende zinnen, met de herhaalde zin die hij halverwege afbreekt: ‘Ik heb een droom…’ Na een korte stilte, als het ware om adem te halen, gaat hij verder met de afgebroken zin in een volgende beschrijving.

De opzwepende serie bereikt een hoogtepunt met steeds landschappelijker beelden. ‘Ik heb een droom dat op een dag elke vallei omhoog zal komen, elke heuvel en elke berg klein gemaakt zullen worden, de dichtbegroeide plaatsen tot vlakten zullen worden, en de scheve plaatsen recht zullen worden gemaakt en de glorie van de Heer onthuld zal worden en al wat van vlees en bloed is dit tezamen zal zien.’

King eindigt met een opsomming van Amerikaanse landschappen, die duidelijk maakt dat het hele land bij elkaar hoort. ‘Laat vrijheid klinken vanaf de machtige bergen van New York. Laat vrijheid klinken vanaf de hoogten van de Allegheny Mountains in Pennsylvania! Laat vrijheid klinken vanaf de besneeuwde toppen van de Rocky Mountains in Colorado! Laat vrijheid klinken vanaf de weelderige pieken van Californië! Maar niet alleen dat; laat vrijheid klinken vanaf Stone Mountain in Georgia! Laat vrijheid klinken vanaf Kaap Lookout in Tennessee! Laat vrijheid klinken vanaf elke heuvel en molshoop in Mississippi. (…) Eindelijk vrij! Eindelijk vrij! Dank God almachtig, wij zijn eindelijk vrij!’

Dit is pure jazz. Krankzinnig dat daar nog geen film over is gemaakt. En krankzinnig dat Selma pas de eerste film is over King, die op 4 april 1968 werd doodgeschoten op het balkon van een motel in Memphis, Tennessee.