De juiste vragen

Verandert wat we nu over Philip Roth-biograaf Blake Bailey weten hoe je zijn boek leest?

Natuurlijk moet je nooit je telefoon meenemen je slaapkamer in. Laat hem in de keuken liggen. Stel jezelf niet bloot aan blauw licht vlak voor het slapen gaan. Droom van vogels. Word ’s ochtends wakker met het geluid van de vogels, open de luiken, ga naakt voor het raam staan en laat je chakra’s zich laven aan het eerste licht van de zon, zuig het licht op, adem in, concentreer je adem tot het tintelt in je mula bandha.

Adem uit.

Nee, natuurlijk niet. Je wordt om kwart voor zeven even wakker, kijkt met een dichtgeplakt oog op je telefoon en ziet dat twaalf mensen je hetzelfde stuk uit The New York Times hebben doorgestuurd. ‘Sexual Assault Allegations Biographer Halt Shipping of His Roth Book’. Precies dat boek waar jij een week geleden lyrisch over schreef.

Klaarwakker natuurlijk, hartslag 180. Morning has broken.

Als Philip Roth opstond, zich aankleedde en om exact negen uur ’s ochtends achter zijn schrijftafel ging staan (vanwege zijn slechte rug kon hij niet lang zitten), dacht hij altijd: Bernard Malamud is nu al twee uur bezig!

Geen telefoon voor Roth in de ochtend, ook geen krant. Geen afleiding. Hij nam laat in zijn leven wel een e-mailadres, maar gaf dat vervolgens aan niemand.

In Philip Roths De menselijke smet krijgt de classicus Coleman Silk een korte anonieme brief die begint met ‘EVERYBODY KNOWS’. De beschuldiging is dat hij een jonge, zo-goed-als-analfabete vrouw misbruikt die half zijn leeftijd is. De onthulling is in feite voor Silk een grap, omdat hij en de vrouw in kwestie dolgelukkig met elkaar zijn, en hij bovendien een veel groter geheim met zich meedraagt. Wat de anonieme brief alleen maar bevestigt is dat niemand hem echt kent.

Opeens zie je Roth en Bailey tegenover elkaar zitten. Bailey zit daar met zijn geheim

Roths biograaf Blake Bailey daarentegen moet geweten hebben dat zijn geheim niet veilig was. Het was namelijk ook het geheim van de twee vrouwen die hij blijkbaar heeft verkracht, jaren geleden. Een van hen had zich al eens bij zijn uitgeverij gemeld, toen had ze toch maar gezwegen nadat hij haar mailde en smeekte haar aanklacht terug te trekken. Nu zijn de aanklachten opnieuw naar voren gekomen, omdat Baileys Philip Roth: The Biography in de VS overal in extenso wordt besproken en de bestsellerlijsten haalt.

Of haalde. W.W. Norton, zijn Amerikaanse uitgeverij, heeft het boek nu ‘op pauze’ gezet, wat betekent dat een nieuwe druk voorlopig wordt uitgesteld, alle media- en promotieactiviteiten worden afgezegd. In de VS wordt de biografie in feite, zoals dat in goed Nederlands heet, gecanceld.

Everybody knows – je kunt die biografie nu niet meer oppakken zonder aan de reputatie van de biograaf te denken. Verandert dat hoe je het boek leest?

In zijn dankwoord beschrijft Bailey hoe hij de eerste zomer dat hij biograaf was bij Roth in Connecticut verbleef en hem elke dag zes uur lang interviewde: ‘Af en toe onderbraken we het gesprek even voor een plaspauze en dan hoorden we door de deur heen hoe de ander stond te urineren. Toen ik daar op zo’n prachtige zomermiddag op de divan in zijn zondoorschenen werkvertrek zat en hoorde hoe onze grootste levende romanschrijver zijn blaas aan het legen was, dacht ik: veel mooier wordt het niet in het leven van een Amerikaanse literaire biograaf.’

Bailey schrijft dat niet zomaar. Want dat is niet alleen de droom van een Amerikaanse literaire biograaf; het is tot op zekere hoogte de vervolmaking van iedere Roth-fan. Roth lezen was bovenal een hardop denkende persoonlijkheid lezen. Geen schrijvers gedachtewereld leerde je van zo dichtbij kennen. En Bailey is nog dichterbij gekomen.

Met dit nieuws zou dat zondoorschenen werkvertrek een stuk duisterder aanvoelen. Een deel van de inzet van het boek is onvermijdelijk Roths reputatie als het op vrouwen aankwam. Feministen hebben hem vaak verweten te hatelijk over vrouwen te schrijven, tenminste één ex schreef een memoir over wat een dubieuze echtgenoot hij was (daartegenover; zij was ook een dubieus geval). Het sterke van hoe Bailey het aanpakt is dat hij steeds twee kanten van het verhaal geeft, en vervolgens de lezer zelf een conclusie laat trekken. Hij velt zelf geen oordeel. Dat was ook precies waarom Roth hem als biograaf uitkoos, op basis van Bailey’s eerdere biografie van John Cheever: ‘Hij beschrijft zijn [Cheevers] gedrag, zijn wangedrag, wat hij ook kiest te doen. Maar er wordt geen moralistische conclusie getrokken’, zei Roth indertijd tegen een vriend. ‘Dat is de morele breedtegraad die ik nodig heb.’

Een journalist moet je vertrouwen, als je hem leest. Je moet erop vertrouwen dat hij de juiste vragen heeft gesteld, de geïnterviewde niet heeft vergoelijkt, niet heeft opgejut. Opeens zie je Roth en Bailey tegenover elkaar zitten, in Roths prachtige houten huis in Connecticut. Bailey zit daar met zijn geheim, dat zijn eigen morele kompas moet vervormen. Heeft hij dan de behoefte Roth beter of slechter te doen voorkomen?

Het beeld nestelt zich in mijn hoofd en dus zit ik nu de biografie opnieuw te lezen, bekijk hoe Bailey de feiten op een rijtje zet, hoe hij zelden wangedrag veroordeelt, maar ook hoe hij wangedrag nooit negeert. Ik zoek naar iets wat mijn lezing van het boek verandert – maar vind het niet. Dus die biograaf mag van harte gecanceld worden. Maar niet de biografie.