De keuze van De Groene

Een selectie door medewerkers van De Groene Amsterdammer uit het culturele aanbod van het seizoen 2006-2007.

Gijsbert van der Wal: Micha Wertheim

Ik verheug me op de ongewone televisieregistratie van Micha Wertheim voor beginners, het eerste theaterprogramma van Micha Wertheim. Regisseur Lernert Engelberts filmde de voorstelling in een dorpshuis in Tuindorp Oostzaan; het weinige publiek zat aan tafeltjes, het zaallicht bleef aan en er werden broodjes kroket rondgebracht. Wertheim was onverstoorbaar: meesterlijk arrogant, verrukkelijk irritant. Uitzending waarschijnlijk op 2 december.

Medium 6839 large micha 20wertheim

Mischa Wetheim

In oktober verschijnt bij de Enschedese uitgeverij afdh in een kleine oplage het boek Belangrijk is dat ik niet aan lezers denk, een verzameling van 336 zkv’s (zeer korte verhalen, een soort columns van wisselende lengte) van A.L. Snijders. De precies en geestig geformuleerde observaties en gedachten werden alleen onregelmatig door de auteur zelf rondgestuurd naar een mailinglist en voorgelezen in het radioprogramma De avonden. Het leek er lang op dat ze verloren zouden zijn voor wie niet luisterde of op de lijst stond, maar nu worden de miniatuurtjes dus toch gebundeld (www.afdh.nl).
En dan brengt Museum De Buitenplaats, de kabouterburcht voor figuratieve kunst in Eelde bij Groningen, de eerste Nederlandse tentoonstelling van de Duitse tekenaar Horst Janssen (1929-1995). Ik ken zijn werk alleen van reproducties in de boeken van de leuke tegendraadse kunstcriticus Diederik Kraaijpoel, die Janssens tekeningen opvoert als voorbeelden van hoe het óók kan. Van 20 augustus tot en met 19 november kan eenieder voor zichzelf uitmaken of Kraaijpoel gelijk heeft.
Het Groninger Museum even verderop presenteert vanaf 17 december Akseli Gallen-Kallela (1865-1931), de beroemdste kunstenaar van Finland. Schilder van iets te sprookjeachtige figuurstukken naar de Kalevala, het Finse nationale epos, maar ook van kale koude landschappen in winterlicht waar je graag doorheen wandelt, al was het maar met je ogen. Er was in de vorige winter al veel werk van Gallen te zien op de Finse-kunsttentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum, maar in Groningen krijgt hij deze winter een expositie voor zichzelf.

Froukje Holtrop: Mankes, Bauer, Westerik

Ik verheug me op de tentoonstelling Jan Mankes (1889-1920) on Tour in het Drents Museum (vanaf 10 februari), het Frisia Museum en het Museum voor Moderne kunst in Arnhem. Het wordt de grootste tentoonstelling ooit. Prachtig verstilde schilderijen, met diepe en heldere kleuren en met een grote delicaatheid geschilderd. Als je ooit een werk van Mankes hebt gezien, vergeet je dat nooit meer.
Een andere tentoonstelling waar ik me op verheug komt in het Singer Museum in Laren: Oosters Avontuur, Marius Bauer (vanaf 19 januari). Nederlands grootste oriëntalist maakte veel reizen naar het Midden- en Verre Oosten. Dat resulteerde in prachtige mysterieuze schilderijen, etsen en tekeningen van ruimtelijke landschappen en exotische steden. Je ziet ze wel vaker, maar nooit zo veel bij elkaar.
Van een andere aard zijn de schilderijen van Co Westerik (1924), vanaf 23 september te zien in het Haags Gemeentemuseum. Klein menselijk drama. Wie kent niet het schilderij Snijden aan gras uit 1971, waarin een vinger zich snijdt aan een grasspriet? Ik hoop dat dat er ook is.

Leendert van der Valk: Impakt

Zoals dat vaak gaat bij kunstfestivals, en zeker bij audiovisuele kunst, kon het Utrechtse Impakt Festival door een hoog incrowdgehalte soms wat benauwd aandoen. De natte winterjassen van de bezoekers droegen daaraan bij. De editie van 2006 zal daarvan (hopelijk) verschoond blijven: Impakt zoekt tijdens de eenmalige zomereditie de buitenlucht op, met audio-picknicks, av-bbq’s en een varende bioscoop.
Met de tuin van het Centraal Museum als kloppend hart brengt het festival in vijf dagen een uitgebreid overzicht van recente videokunst. Op papier lijkt de programmering op een omgevallen bak dvd’s, maar bij nadere bestudering blijkt er toch lijn in te zitten. Er is alleen zo verschrikkelijk veel. Festivaldirecteur Arjon Dunnewind heeft zich in zijn themakeuze laten leiden door het beschikbare materiaal uit inzendingen, tentoonstellingen en andere festivals. Dit mondt uit in vijftien thematisch uiteenlopende korte filmprogramma’s. Zo kan er gebarbecued worden onder het genot van een reeks films uit het rekbare genre van de muziekvideo en al varend door de grachten kun je kijken naar video’s over voyeurisme en visuele politiek in tijden van geweld en terreur.
Het overkoepelende thema van het festival is «The Great Outdoors». Dat slaat voornamelijk op de openluchtvertoningen, maar het komt ook inhoudelijk terug in de extra aandacht voor street-art. De video’s uit dat programma schetsen een beeld van vaak activistische kunstenaars die alles wat de straat biedt gebruiken voor hun boodschap. In een aantal video’s komt dit simpelweg neer op een registratie van hun werkwijze, zoals het Channel4-nieuwsitem over straatkunstenaar Banksy, die de muur tussen Israël en Palestina verlucht met een geschilderde ladder en zonnige doorkijkjes. Maar er zijn ook kunstenaars die straatkunst met videokunst weten te combineren. Zoals in het prachtige Virus van Baptiste Buonomo, waarin een graffitipoppetje over diverse gebouwen van de stad wordt opgejaagd en een spoor van ondergekladde muren nalaat.
Impakt staart zich niet blind op de overweldigende hoeveelheid losse korte video’s. Twee kunstenaars krijgen extra aandacht. De Belgische filmmaker Hans Op de Beeck en de Zwitserse beeldend kunstenaar Olaf Breuning, die in het Centraal Museum zijn eerste Nederlandse solotentoonstelling krijgt. Daarin een overzicht van zijn foto’s vanaf 1998 tot nu, drie video-installaties en drie sculpturen.
Het Impakt Festival heeft geen vaste locatie of tijdstip; vanaf 2007 zal Impakt ieder voorjaar gehouden worden, mogelijk in het Centraal Museum. Het is echter te hopen dat de programmering het zwervende karakter behoudt.
Impakt, Utrecht, van 23 tot en met 27 augustus, www.impakt.nl

Lynsey Dubbeld: Fashion DNA

Van een modetentoonstelling mag wel een eigentijdse en aantrekkelijke interieurvormgeving verwacht worden. De oogstrelende expositie Fashion DNA voldoet helemaal aan die verwachting. De Italiaanse architect Italo Rota ontwierp in de Nieuwe Kerk in Amsterdam een tentoonstellingszaal die de sfeer van het kerkgebouw moeiteloos laat samengaan met een ultrahip overzicht van modethema’s, zoals sport, innovatie en imago.
Bij ieder thema worden klassieke stukken uit de collectie van het Rijksmuseum geplaatst naast hedendaagse kleding. Dit levert naast voor de hand liggende voorbeelden – een negentiende-eeuws korset versus de Gaultier-bustier van Madonna – ook verrassingen op. Een zilverlaken bruidsjurk uit de negentiende eeuw lijkt bijvoorbeeld niet ingrijpend te verschillen van de creaties waarin bruiden van nu gekleed gaan. Tot en met 22 oktober.
De enige modetentoonstelling die zich kan meten met de Nieuwe Kerk is de door Viktor & Rolf ontworpen expositie Vrouwen van Tokio & Parijs in het Van Gogh Museum, tot en met 22 oktober. Ook die tentoonstelling legt verbanden tussen verschillende modegebieden. In dit geval draait het niet, zoals bij Fashion DNA, om een vergelijking tussen kleding en levensstijlen uit verschillende tijdsperioden, maar uit verschillende landen. Het resultaat is een expositie die bijna net zo sleek, shiny & sexy is vormgegeven als die in de Nieuwe Kerk.
Verder komend seizoen: vanaf 12 oktober in Museum Jan van Togt in Amstelveen een overzichtstentoonstelling van de Amsterdamse schoenenontwerper Jan Jansen. Jansen kreeg eerder dit jaar de Max Heijmans-ring voor zijn gehele oeuvre. Viktor & Rolf ontwerpen een collectie voor H&M, die in november in de winkels hangt; in april 2007 opent in het Amsterdams Historisch Museum een tentoonstelling over vroege Amsterdamse modehuizen.

Nando Schellen: Mozart-trilogie

Ik zal het buitengewoon betreuren dat ik niet in Nederland ben wanneer de Mozart/Da Ponte-trilogie in de regie van Jossi Wieler en met Ingo Metzmacher als dirigent bij De Nederlandse Opera vanaf 17 november in première zal gaan. Wieler is als geen ander in staat dwarsverbindingen te leggen tussen stukken die heel verschillend zijn en sterke eigen karakters hebben. De echte dwarsverbindingen zijn natuurlijk Mozart en Da Ponte zelf die drie keer de liefde achter maskers laten zien en ons sterk nieuwsgierig maken om achter die maskers te gluren.
De trilogie gaat in de merkwaardige volgorde Così fan tutte, Don Giovanni en Le nozze di figaro, hoewel Così de laatste vrucht was van deze unieke samenwerking. Così kreeg van de makers als subtitel mee: «School voor minnaars», maar die titel geldt eigenlijk voor alledrie, want er wordt wat afgestunteld en niemand is volwassen. Ga ze wel alledrie zien in de gepresenteerde volgorde.

Max Arian: Die Entführung aus dem Serail

Mozart als actuele bijdrage aan het islamdebat. Waarom niet? De jonge Nederlands-Palestijnse acteur/auteur Ramsey Nasr heeft voor het Belgische Muziektheater Transparant Mozarts opera Die Entführung aus dem Serail ingrijpend bewerkt. De componist Wim Henderickx heeft de muziek hier en daar aangepast en er stukken bij gecomponeerd.
Mozarts Entführung speelt ergens in het Oosten, aan het hof van Bassa Selim, waar enkele westerlingen tot hun grote schrik terecht zijn gekomen. Het zangspel geeft de visie van het Westen op die vreemde en bedreigende oosterlingen weer, maar tegelijk hebben de oosterlingen hun eigen ideeën over het Westen. Het oriëntalisme, de kijk van het Westen op het geheimzinnige, wellustige Oosten waar Edward Said over heeft geschreven, zal in deze bewerking net zozeer aan bod komen als het occidentalisme, dat Margalith en Buruma daar tegenover stelden: het idee dat alles wat uit het Westen komt koud en berekenend is.
Deze opera gaat dan ook, volgens Ramsey Nasr, over het beeld dat mensen van zichzelf en van elkaar hebben en over dat ze zich gedragen naar het beeld dat anderen van ze hebben. In zijn ogen is de Entführung een zoektocht naar wat echt is en wat nep, wat realiteit is en wat beeld.
Met Christian Baumgärten, Rena Granieri (zang) en acteurs Jan Decleir, Els Dottermans en Annet Malherbe. Vanaf 13 september (Antwerpen, Singel), tournee in Nederland en België tot 26 oktober.
www.transparant.be

Pieter van Os: Once in a Lifetime

Ik verheug me erg op Once in a Lifetime, een documentaire over de voetbalclub New York Cosmos naar het gelijknamige boek van Gavin Newsham (vanaf 14 september in de bioscoop). Hoe een team in een nagenoeg voetballoos land in het ene jaar nog onooglijk voetbal speelt op een lelijk schopveldje (dat groen werd geschilderd voor de komst van Pelé) om niet veel later, aangedreven door de miljoenen van Warner Bros, prachtig voetbal te spelen voor uitzinnige Cosmos-fans in tot de nok gevulde stadions die gemaakt waren voor die andere sport, American football. Het boek belooft een film waarin niet alleen voetbal, maar vooral ook de jaren zeventig worden neergezet, met de losse zeden en hoopvolle verwachting op snelle, maatschappelijke veranderingen karakteristiek voor die jaren. Net als in de speelfilm Boogie Nights (1997, Paul Thomas Anderson), over de opkomst en ondergang van de Amerikaanse porno-industrie.

Medium cosmos

Once in a Lifetime

Natuurlijk verheug ik me ook wel op Zinedine Zidane: Un portrait du 21e siecle, waarin twee beeldend kunstenaars (Philipe Parreno en Douglas Gordon) de Franse stervoetballer een wedstrijd lang met zeventien camera’s volgen, maar ik probeer mezelf direct te behoeden voor een al te grote teleurstelling door al die voetbal-is-kunst-films in herinnering te brengen. De vergelijking is altijd een tikje geforceerd. Want wat voor mooie beweging een voetballer ook kan maken, zijn intentie is altijd om dichter bij het doel van de tegenstander te komen, of om teamgenoten daartoe in staat te stellen. De bedoeling van een interessante choreograaf of beeldend kunstenaar is esthetisch van aard, niet om een tegenstander te verslaan. Voetballen kan op zijn beurt mooi zijn, maar is niet gericht op esthetiek. Een voetbalfilm zonder uitslagen, zoals dit Zidane-portret, kan daarom nooit echt bevredigen, vrees ik, terwijl opkomst en ondergang van een voetbalclub tot tranen kan roeren. Verwacht ik.

Paul Claasen: Sparklehorse en Cat Power

Waar ik erg naar uitkijk: de optredens van Sparklehorse (Melkweg Amsterdam, 23 oktober) en Cat Power met de Memphis Rhythm Band (Paradiso Amsterdam, 3 november). Mark Linkous en zijn band Sparklehorse maken dromerige gitaarpop die zich ver buiten het alledaagse muzikale spectrum bevindt. De nummers staan bol van de romantiek, maar bevatten soms ook een flinke dosis agressie. Linkous is ook een fan van rare geluiden en aparte instrumenten. Sparklehorse brengt eind september voor het eerst sinds vijf jaar een nieuw album uit, met de titel Dreamt for Light Years in the Belly of a Mountain, met medewerking van onder anderen Tom Waits. Ik grijp mijn kans, voordat het weer jaren duurt voordat ik een optreden kan zien.
Voor haar laatste album The Greatest trok singer/songwriter Chan Marshall, alias Cat Power, naar Memphis. Daar ging ze de befaamde Stax Studios in, bekend van platen die artiesten als Otis Redding en Sam & Dave er opnamen. Haar begeleiding, de Memphis Rhythm Band, bestond uit muzikanten van de legendarische Booker T. & the MG’s en Al Green. The Greatest is niet haar «Best of», maar haar beste plaat tot nu toe. Gedreven, intens, intiem en soulful als nooit tevoren. Dit najaar komt de charismatische zangeres, inclusief haar band met droombezetting, naar Europa en Amsterdam voor een ongetwijfeld zeer bijzondere avond.

Norbert Pek: Charlie Dée en Solo

Het blijft een voor de Nederlandse muziek_-scene_ denigrerende term: on-Nederlands goed. Alsof in een zee van rotte appels een summier aantal artiesten voor het buitenland in de etalage mag staan. Dit jaar is deze term regelmatig aan Charlie Dée en Solo toegedicht. De eerstgenoemde Rotterdamse zangeres vanwege haar volwassen debuut Where Girls Come From dat zich kan meten met soortgenoten als Joni Mitchell en Rickie Lee Jones. Dat houdt in: ontroerend warme gitaarliedjes met een stemgeluid waardoor het meest loden hart nog kan breken. Solo uit Utrecht is een samenwerking tussen Michiel Flamman en Simon Gitsels met een zwak voor mooie lieve popliedjes. Op debuut Songs N Sounds (2004) staan er tien met veel piano en akoestische gitaar, maar de overtreffende trap is bereikt met het dit jaar verschenen Solopeople, een gevarieerde plaat over eenlingen als Erik Satie, Morrissey en Jozef van de Berg. Ook interessant: de albumkwaliteit vertaalt zich voor beiden goed naar het podium. Nóg interessanter: van 6 september tot en met 21 oktober toeren beide acts samen door Nederland.
Speellijst: www.solopeople.nl of www.charliedee.nl

Marja Pruis: Oostpool

Sinds ik anderhalf jaar geleden Zullen we het liefde noemen zag van Peer Wittenbols ben ik verslingerd aan Toneelgroep Oostpool. Theater waarbij het zweet in je handen komt te staan, van ongemak, en de tranen in je ogen springen, van het lachen en huilen. Komend seizoen regisseert Han Römer Grensgevallen naar de roman van Peter Høeg. Nu vind ik Høeg een beetje een vervelende oude hippie, maar ik ben heel benieuwd wat Oostpool met hem doet. Els Ingeborg Smits doet ook mee aan die voorstelling, en dat alleen al is goed nieuws. Wittenbols komt gelukkig ook weer met eigen stukken. Niet meer over zoekende dertigers en veertigers geloof ik, maar over soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog (Niemandsverdriet), treurige variétéartiesten (Alptraum) en over «de zin en onzin van utopisch denken en handelen» (Het Vierde Rijk). Grote woorden en ideeën die de verrassende acteurs van Oostpool (goddank: bij de cast van Het Vierde Rijk duikt ook de naam van Astrid van Eck weer op, zij is een fenomeen op hoge hakken) ongetwijfeld weer even aards als hysterisch zullen doen klinken.
Speellijsten: www.oostpool.nl

Koen Kleijn: Velasquez

Het Rembrandtjaar stoomt voort met twee tentoonstellingen van Rembrandts tekeningen (Rijksmuseum) en het zeer interessante Rembrandt en Uylenburgh vanaf 14 september in het Rembrandthuis, dat dit jaar al excelleerde met Rembrandt, zoektocht van een genie, een rijk overzicht waar elk majeur museum in Europa en de VS een moord voor zou hebben gedaan. Uylenburgh behelst Rembrandts relatie met de invloedrijke kunsthandel in Amsterdam; weer een nieuw licht op het idee dat het de Grote Man allemaal maar zomaar is komen aanwaaien. Verder: Bas Jan Ader (Boijmans, vanaf 26 augustus), een raadselachtige kunstenaar (verdwenen op zee in 1975) die in Nederland altijd een beetje als een zonderling werd beschouwd, maar die inmiddels internationaal als zeer invloedrijk geldt. Boijmans fourneert een compleet overzicht en een nieuwe catalogus. Volgend voorjaar staat daar ook een grote tentoonstelling over het Bauhaus op het programma.

Medium bas 20jan 20ader

Bas Jan Ader Please don’t leave me, 1969

In het overijverige Gemeentemuseum Den Haag: Toorop in Wenen: Inspiratie voor Klimt – wat me een ideale Haagse tentoonstelling lijkt, vanaf 7 oktober – maar ook Geeft Acht!, over het militaire genre in de negentiende eeuw. Israels en Breitner hielden zich daarmee bezig; ik ben een stiekeme bewonderaar van de meesterlijke aquarellist Jan Hoynck van Papendrecht. Vanaf 23 december.
In het Stedelijk Museum Amsterdam wordt langzaamaan een andere hand van kiezen zichtbaar, al ontbreekt vooralsnog de blockbuster. Volgend voorjaar (vanaf 23 februari) moet Andy Warhol: Other Voices, Other Rooms de sponsor tevreden stellen. Warhol past goed bij de grote pop-art-traditie van het Stedelijk en dat zou dus best prachtig kunnen worden; een nieuwe vuurproef voor Gijs van Tuyl.
Verder weg: de Brusselaars boffen als altijd met hun Europalia; volgend voorjaar is Duitsland EU-voorzitter en het levert vanaf 27 februari een groot overzicht van negentiende-eeuwse Duitse schilderkunst in BOZAR/ Paleis voor Schone Kunsten. Fijn voor wie de Caspar David Friedrich-tentoonstelling in Essen miste.
Het absolute hoogtepunt van het seizoen moet echter wel de grote Velasquez-tentoonstelling in Londen worden. Dankzij een groot bruikleen van het Prado wordt daar vanaf 18 oktober bijna de helft van Velasquez’ (nog bestaande) werk getoond. Niet te missen.

Jaïr Tchong: festivals

De verdwenen festivals Drum Rhythm en Latin Dance Beats worden nog steeds gemist. Alleen het Utrechtse Supernatural zet structureel dansbare zwarte muziek en latin op de kaart (www.supernatural.nu). Wel staan onder de titel Contrabanda! in Paradiso twee interessante programma’s aangekondigd: zaterdag 7 oktober een clubnacht met een optreden van Sergent García en vrijdag 6 en zaterdag 7 april een festival met onder meer een concert van Luisito Quintero (www.contrabandafestival.nl).
Amsterdam Dance Event (Ade) is met drie dagen, dertig clubs en driehonderd deejays conferentie en festival in één. Tip: in Ade-verband speelt het Amsterdamse Bernie’s Lounge voor de gelegenheid samen met de Italiaanse trompettist Roy Paci en de Nigeriaanse pianist Dele Sosimi. Paci is een van de markantste namen uit de Italiaanse pop, jazz en wereldmuziek en Sosimi speelde jarenlang in het afrobeat-orkest van Fela Kuti. (Bimhuis, 20 oktober, www.amsterdam-dance-event.nl).
Verder zie ik uit naar de avond rondom Steve Reich, hij wordt zeventig. Een klinkende selectie uit zijn oeuvre zal in het bijzijn van de componist ten gehore worden gebracht, zoals Music for Mallet Instruments, Voices and Organ (1973), 6 Marimbas (1986) en Dance Patterns (2002, Nederlandse première). Zondag 24 september in het Muziekgebouw aan het IJ (www.muziekgebouw.nl). Ook de concerten van Afel Bocoum (Mali), Boubacar Traoré (Mali), Neco Novellas (Mozambique) en Septeto Rodríguez (New York/Cuba) zijn niet te missen. Op verscheidene podia te zien in Nederland en België.

Loek Zonneveld: Shakespeare en Brecht

Waar ik als toneelverslaggever naar uit kijk? De volgorde is willekeurig. Mighty Society, deel 4, van Eric de Vroedt. Hij heeft een probleem dat bij zijn concept hoort: actueel, politiek theater. Deel 4 stond gepland voor de verkiezingen van 2007. Die zijn vervroegd. Wat doe je dan? Volg de ontwikkelingen via hun website. Dan Shakespeare. Richard III bij het Ro-theater, in de regie van de Duitser Andreas Kriegenburg (1963), een Ossi uit Magdeburg die ervan houdt klassiekers radicaal te verspijkeren. Première 9 september in Rotterdam. Troilus en Cressida, een stuk over de nadagen van een oorlog. Een jonge en ambitieuze regisseur (Floris van Delft) maakt de voorstelling bij het Noord Nederlands Toneel, alleen te zien in Groningen, vanaf 5 oktober. Othello, coproductie van het Nationale Toneel en Annette Speelt, regie: Johan Doesburg. Op papier een mooie combinatie van jonge protagonisten in een middelgroot gezelschap. Vanaf eind oktober, vanuit Den Haag meteen het land in.
Bertolt Brecht. Hij is er weer. Twee keer zelfs. De Kaukasische krijtkring, over hoe verschrikkelijk de verleiding is om «goed» te zijn. Regie: Victoria Meirik, na haar afstuderen als regisseur vooral actief in haar geboorteland Noorwegen, nu teruggehaald bij het Noord Nederlands Toneel. Groningen, vanaf 28 november. En – na de voorstelling in het Amsterdamse Bos – voor de tweede keer in dit (Brecht-)jaar De goede mens van Sezuan. Over hoe het uit de hand kan lopen wanneer je alleen maar goed wilt zijn. De komende maanden bij Toneelgroep De Appel, in hun eigen theater, Scheveningen. Titelrol: Judith Linssen, regie: Aus Greidanus. Is deze eerste keuze u te moralistisch? Tant pis!

Angela van der Elst: Weg

Zeg Leny Breederveld en denk aan vrouwen met omlaag hangende mondhoeken die in een permanente staat van ontevredenheid de wereld ontvangen en ervaren. Zeg Raymonde de Kuyper en denk aan korzelige dames die het ook allemaal niet weten, maar wel koppig hun best blijven doen Er Iets Van Te Maken. Deze twee van de grappigste actrices van Nederland spelen komend seizoen een door Kees Prins (Jiskefet) geschreven stuk: Weg, een roadmovie op toneel over de verlangens van twee vrouwen ergens tussen de veertig en vijftig jaar. De een moet haar carrière vergeten, de ander wordt in de steek gelaten. Middelbare vrouwen neerzetten vol frustraties, laat dat maar aan Breederveld en De Kuyper over.
Vijf jaar geleden schreef de Fransman Eric-Emmanuel Schmitt het kleine, heldere, rijke verhaal Meneer Ibrahim en de bloemen van de koran. Over de vriendschap tussen een oude kruidenier en de joodse Momo van twaalf jaar, in een Parijse wijk in de jaren zestig van de vorige eeuw. In Frankrijk werd er een toneelstuk van gemaakt, en een film. Wij hebben het geluk dat René Groothof de vertelling ontdekte, en haar als wondermooie monoloog opvoert. Mutsje op en hij is Ibrahim, mutsje af en hij is Momo. Met zijn prachtige melancholieke ogen, komische rubberen gezicht en aangename stem neemt Groothof zijn publiek vanaf negen jaar mee op een mooie reis. Tournee van 18 oktober tot en met 19 januari (www.stipproducties.nl).
Maarten van Roozendaal kan veel. Een cabaretier is hij niet. Al is hij wel grappig. En scherp. En intelligent. Maar hoe noem je het dan wel wat hij doet? Prachtige teksten schrijven, daar mooie muziek bij maken en het geheel met veel bravoure en flair op een podium presenteren. Zijn liedjes kunnen over alles gaan. Een klassenfoto («maar wie is nu die jongen naast me in dat groene truitje»), Nederland («jij vast omdijkt, pietluttig dal»), depressiviteit («ik wil je helpen, maar ik weet, het helpt niet»), een overleden jeugdvriendje («jij blijft bij mij/ Gewoon bij mij»). Hij zingt ze terwijl hij piano speelt, met virtuoos op de contrabas Egon Kracht naast zich. In Barmhart, de voorstelling die vanaf september tot en met 22 december in reprise gaat, speelt ook Marcel de Groot mee op zijn gitaar.

Medium ibrahim2

Meneer Ibrahim en de bloemen van de koran.

Katrien Otten: Tino Sehgal

De über-_conceptuele kunstenaar Tino Sehgal (Londen, 1967) zal vanaf 20 oktober zijn keuze uit het archief van het Stedelijk Museum te Amsterdam tonen. Een werk van Sehgal dat het museum in 2000 aangekocht heeft _(Instead of Allowing Some Thing to Rise up to Your Face Dancing Bruce and Dan and Other Things) vormt het uitgangspunt. Sehgal (opgeleid als choreograaf) gaat te werk als regisseur van «situaties» waarin de museumbezoeker met dansers, acteurs, figuranten of museumsuppoosten soms letterlijk in het werk wordt betrokken.
In het NAi, Rotterdam: De spectaculaire stad vanaf 23 september. De fotografen waarvan werk getoond wordt (Andreas Gursky, Thomas Ruff en Frank van der Salm) behoren tot de grootheden van de kunst- en architectuurfotografie. Naar mijn verwachting zullen de beelden zo overweldigend en meeslepend zijn dat de steden na het zien van de foto’s een extra dimensie krijgen.

Medium nai jodice 1800px

De spectaculaire stad. Francesco Jodice, What We Want, Bangkok T24, 2003

Klaas Bakx: Merg

Wat ik in mijn agenda heb staan is het nieuwe dansstuk Merg van choreografenduo Leine & Roebana. Zij zullen deze choreografie maken op muziek uit de vroege Barok, live uitgevoerd door onder anderen sopraan Claron McFadden. Voeg daarbij de prachtige dansers Tim Persent en Ederson Rodrigues Xavier en je zit gebakken. Première op 27 februari 2007 in de Utrechtse Stadsschouwburg, gevolgd door een uitgebreide Nederlandse tournee (www.leineroebana.com).
Dit seizoen ben ik vooral benieuwd naar de concertante uitvoering van de opera Pelléas et Mélisande van Claude Debussy op 24 juni 2007 in het Concertgebouw te Amsterdam, door het Orchestre National de France onder leiding van Bernard Haitink, met de fenomenale mezzosopraan Magdalena Kozená als Mélisande.
Twee bijzondere stukken gaan in reprise. Zooi van Dansgroep Krisztina de Châtel, een bijzondere en humoristische choreografie voor dansers, vuilniswagens (!) en vuilnismannen (te zien in Rotterdam van 3 tot en met 5 en van 8 tot en met 11 september 2006, www.dechatel.nl) en het sublieme toneelstuk Echt iets om naar uit te kijken (een morfinesprookje) van en met Arjan Ederveen, te zien in verschillende theaters van 6 januari tot 7 februari 2007. www.toneelgroepamsterdam.nl.

Kevin Clarke: Im weißen Rössl

Een operette voor fans van baanbrekende gender studies én voor vrienden van kitsch en camp à la Pierre et Gilles? Ja, die bestaat. Begin september zal in de wetenschappelijke serie Musik-Konzepte een boek verschijnen onder de titel Im weißen Rössl: Zwischen Kunst und Kommerz; daarin wordt het sinds 1945 volledig verstofte, en alleen nog bij wijze van folklore gespeelde stuk gevierd als een grandioos dolgedraaide revue-operette uit de Roaring Twenties – en het verkapte homo-erotische aspect van deze Schuhplattler-_show op swingmuziek uitgebreid geanalyseerd. Tegelijkertijd is bij het label Duophon een cd in voorbereiding met uitsluitend historische opnamen van het stuk, waarmee bewezen wordt hoe brutaal en modern dat wel niet kan klinken als je het tenminste uitvoert zoals oorspronkelijk bedoeld. Daar hoor je dan onder andere hoe de geniale Max Hansen in 1930 met foxtrottend koper de titelmelodie kweelt, inclusief een op commando kukeleku’ende _Gockelhahn. www.duo-phon-records.de.
Op 22 oktober gaat in Bonn – de reis meer dan waard – een bijpassende enscenering door Andrea Schwalbach van de operette in première. Schwalbach heeft een chaotisch jodel-Gesamtkunstwerk aangekondigd met (op voorhand) enorme amusementswaarde. Oper der Stadt Bonn, vanaf 22 oktober, www.oper.bonn.de. Ondertussen overweegt het Schwule Museum Berlin of het aan de schepper van de Rössl, tevens regisseur van de allereerste uitvoering, Erik Charell (eindelijk!) een tentoonstelling zal wijden. Daarin zou deze theatertovenaar en revolutionair in een nieuwe, ritselend-erotische context moeten worden gepresenteerd. Voor traditionele operettefans is dat allemaal een godsgruwelijke schande, en daarom is het project des te interessanter, en des te meer hoog tijd dat het er komt. www.schwulesmuseum.de.
Im weißen Rössl: Zwischen Kunst und Kommerz, Heinz-Klaus Metzger e.a., Edition Text und Kritik, e 18,-, www.etk-muenchen.de

Andries Mulder: Oresteia

Als directeur van het Amsterdams Fonds voor de Kunst bezoek ik wekelijks drie tot vier kunstprojecten, ateliers of voorstellingen. Daar zit zoveel moois (en lekkers!) tussen; er is veel waar ik me op verheug. Balls! van ish maakt vanaf 3 februari 2007 een voorstelling met veertien freestyle-_dansers en skaters. ish combineert straatcultuur en dans in spectaculaire performances, heel professioneel. _Oresteia in regie van Johan Simons (toneelgroep Amsterdam – NTGent) ga ik bezoeken, eind november 2006. Vorig seizoen maakte Simons Platform van Houellebecq; Oresteia zal me hopelijk net zo verrassen. Tournee vanaf 17 november (buiten Gent alleen in Amsterdam, Utrecht en Luxemburg).
De tentoonstelling Istanbul: De stad en de sultan in de Nieuwe Kerk in Amsterdam zal ik zeker gaan bekijken. De Nieuwe Kerk maakt deze tentoonstelling vanaf 16 december met topmusea uit Istanbul. Op 23 januari strijken musici van het Atlas Ensemble neer in het Muziekgebouw aan het IJ in Amsterdam: poëten uit het Midden- en Verre Oosten bundelen in het programma Archipel hun krachten met die van het Nieuw Ensemble.

Medium istanbul

Istanbul: De stad en de sultan

Als lekkerbek kijk ik enorm uit naar het eerste _foodology-_project van de Japanse kunstenares Toyoko Shimada. In Club 11 gaat zij in september/oktober met een mix van voedsel, mode en kunst in de aanval tegen de heersende McDonald’s-cultuur.

Steven van Teeseling: The Vincent, de Baca, Frieze

Vincent vs Baca: vanaf 15 september is het werk van de vijf genomineerde kunstenaars voor The Vincent 2006, een prijs voor «talentvolle kunstenaars in een vrij, verenigd en vreedzaam Europa» te zien in het Stedelijk Museum. Het belooft een even veelzijdige als uiteenlopende tentoonstelling te worden, met vrolijk theatrale installaties (Urs Fischer, Zwitserland, 1973), conceptuele performances (Andrei Monastyrski, Rusland, 1949), politieke tekeningen (Dan Perjovschi, Roemenië, 1961), «langzame» schilderijen (Wilhelm Sasnal, Polen, 1972) en films over taal, tijd en waarneming (Cerith Wyn Evans, Verenigd Koninkrijk, 1958). Op 17 november wordt de winnaar bekendgemaakt. Vreemd genoeg organiseert het Bonnefantenmuseum tegelijkertijd een vergelijkbare prijs: de Baca (Biennal Award for Contemporary Art). Winnaar: Bethan Huws (Wales, 1961); tentoonstelling opent na de prijsuitreiking op 23 september.
Eind oktober wordt het gerenoveerde pand van het Amsterdamse kunstenaarsinitiatief w139 opgeleverd, volgens de architect, Vincent Smulders, een kale rudimentaire tentoonstellingsruimte zonder onzin. De nieuwe directeur, Gijs Frieling, wil de ruimte niet gaan gebruiken als de zoveelste «white cube» – een lege, neutrale, museumwitte doos – maar als een plek waar dingen kunnen achterblijven.
In tijden van vrede is het een uurtje vliegen plus een uurtje in de metro: de Londense Frieze Art Fair, een van de meest interessante in kunstenland, van 12 tot en met 15 oktober. De Nederlandse Manon de Boer heeft dit jaar de prestigieuze opdracht gekregen om speciaal voor de beurs een 35mm-film te maken, en de in Nederland woonachtige Lara Almarcegui zal een werk «in situ» maken. En als je dan toch in Londen bent: tegelijk met de Frieze is er de ZOO Art Fair, die zich afspeelt in, jawel, de Londense dierentuin. Op deze «sideshow» presenteren 46 nieuwe, opkomende, jonge galeries, kunstenaarsinitiatieven en wat dies meer zij zich tussen leeuwenkuil en apenheul.

Leon Verdonschot: De Jeugd van Tegenwoordig

Gé Reinders: Limburgse troubadour en een zestig-koppige fanfare. Al verstaat u er niets van, het is prachtig, warm en rijk. Gino Sancti: Vlaams cabaret. Ontregelend en absurd, verwijderd van de Hollandse holle lach. Osdorp Posse: was goed, is goed, blijft goed.
Droog Brood: uniek Nederlands fysiek duo dat weinig woorden nodig heeft. Zonder ook maar de pretentie van diepgang. Merel Roze: literaire voordracht uit haar debuutroman, van de Nederlandse koningin van het weblog. Lange Frans en Baas B: engagement en moppies, hand in hand. Charlie Dée: «Ze zingt haar liedjes niet, ze is haar repertoire», schreef Hugo Borst over haar in Wahwah. Ware woorden. De Jeugd van Tegenwoordig: soms geweldig live, soms vreselijk. Maar nooit saai en nooit voorspelbaar.
Rick de Leeuw en Jan Hautekiet: verhalen, gedichten en nummers. Vele mooie zinnen en gedachten. «De romantiek/ een hevig leven dood op jonge leeftijd/ Maakt hoffelijk plaats voor ouder worden met een glimlach/ En voor de opluchting/ Stukken minder belangrijk te zijn/ Dan ik vroeger van mezelf dacht.»

Alex van der Hulst: Matmos

Voor gek werd ik verklaard toen ik in 2004 de cd Rat Relocation Program kocht, twintig euro betalen voor gestructureerd rattengepiep. Maar ik moest het hebben, en binnenkort moet ik Matmos ook zien, de groep die ingewikkelde musique concrète combineert met lichte pop en een humoristische noot. Martin Schmidt en Drew Daniel, die het duo Matmos vormen, hadden in 2004 in hun huis in San Francisco last van een rat. De dierenliefhebbers vingen het beestje in een vriendelijke val om het elders vrij te laten, het geluid dat de rat maakte tijdens deze gebeurtenissen diende als materiaal om muziek mee te maken. Dit was niet de eerste musique concrète van het duo. Het album A Chance to Cut Is a Chance to Cure is geheel opgebouwd uit geluiden opgenomen tijdens plastisch chirurgische operaties. Hun beste album heet echter The Civil War. Met het geld dat ze verdienden door Björk bij te staan op haar albums en tournees kochten Daniel en Schmidt middeleeuwse instrumenten waar ze deze prachtige plaat mee maakten. The Rose Has Teeth in the Mouth of the Beast heet hun laatste wapenfeit. Geluidsportretten van tien belangrijke homoseksuele figuren, zoals Ludwig Wittgenstein, Valerie Solanas en William Burroughs. Uiteraard worden belangrijke elementen uit het leven van die tien in muziek omgezet, waarbij brandend mensenvlees, rozenblaadjes, slakken en vaginale scheten zijn gebruikt om muziek mee te maken. Die band staat eindelijk weer eens in Nederland. Als er een band is die een gedenkwaardig concert kan geven dan is het Matmos wel.
Matmos: 16 september, Paard, Den Haag

Gawie Keyser: Lost Girls

Toen de Britse comics-_schrijver Alan Moore zichzelf eerder dit jaar van de filmversie van zijn _graphic novel V for Vendetta distantieerde, begon deze auteur van vernieuwende werken als Watchmen mij voor het eerst een beetje te irriteren. Wat Moore blijkbaar dwarszat, was dat James McTeigue’s V-_film niet dezelfde subversieve kracht had als het bronmateriaal.
Wat is het dan met Moore? Zijn er voor hem als schrijver werkelijk geen grenzen? Moet alles, letterlijk alles – fatsoen, normen, waarden, noem maar op – wijken voor artistieke vrijheid? Antwoord: ja. Dat blijkt uit zijn nieuwste werk, _Lost Girls,
dat in de komende maanden zal verschijnen. Op het internet circuleren er al fragmenten van en auteur Neil Gaiman besteedt er veel aandacht aan op zijn website. Volgens Gaiman begon Moore al meer dan tien jaar geleden aan het boek, samen met de undergroundkunstenaar Melinda Gebbie. In Lost Girls ontmoeten drie personages uit Alice’s Adventures in Wonderland, Peter Pan and Wendy en The Wizard of Oz elkaar vlak voor de Eerste Wereldoorlog in een Zwitsers hotel. De meisjes zijn inmiddels opgegroeid: Dorothy is oud, Wendy is volwassen, Alice is een jonge vrouw op zoek naar plezier. Tijdens gesprekken tussen hen ontwikkelen zich allerlei erotische taferelen en avonturen. Volgens Gaiman bevindt het boek zich op het snijvlak van pornografie en erotiek. En is het ook nog een hervertelling van de beroemde kinderverhalen. Het is duidelijk: als Moore grenzen wil opzoeken, dan lijkt Lost Girls zich op de verste horizon te bevinden. En is het juist daarom, om deze compromisloze en daardoor ondermijnende zucht naar vrijheid, iets om naar uit te kijken.

Ger Groot: Freud

Ongetwijfeld de meest imposante uitgeversgebeurtenis van het komend seizoen is de nieuwe Freud-vertaling die verschijnt in tien delen plus een commentaarband, aangevuld met een dvd waarop de hele uitgave digitaal is terug te vinden. Dat moet een waar walhalla zijn voor de Freud-adept – die ik niet ben; een bewonderaar misschien, want wat moet je anders tegenover een man die eigenhandig het twintigste-eeuwse bewustzijn heeft vormgegeven door er juist het tegendeel aan toe te voegen. Zonder het onbewuste is onze cultuur niet denkbaar meer en op die onontkoombaarheid ketst iedere scepsis af.
Of Freud zijn grote troefkaart heeft ontdekt dan wel bedacht is altijd nog een intrigerende vraag. Maar zelfs al leerde hij ons alleen maar denken in de termen ervan, dan nog maakte hij eenvoudigweg waar wat hij schreef. Welke status het ook heeft, voor ons is het onbewustzijn iets reëels geworden, alleen al omdat we dénken dat we het hebben. Daarom weet ik mij, als Freud-scepticus, toch tot dit werk veroordeeld. Lezen moet ik het, want de mens die ik ben is uiteindelijk wat hij ervan gemaakt heeft.
Maar er is een aardser reden voor mijn verlekkerdheid. Zelden is er in Nederland zo’n oogverblindende boekencassette uitgebracht. Alleen al voor het omslagontwerp met zijn Wiener Werkstätte-achtige belettering viel ik, en van het binnenwerk verwacht ik minstens hetzelfde. In vergelijking daarmee kan Freud mij eigenlijk gestolen worden. Wat lonkt zijn de boeken, als even zovele beeldende-kunstwerken – met het bijbehorende prijsniveau: op vijf cent na duizend euro. Eigenlijk een spotprijs voor zoiets. Sigmund Freud, Werken, Boom.

Sander Pleij: The Science of Sleep

Er is meer tussen film en aarde. Michel Gondry legde een eigen dimensie bloot met zijn video’s, korte films en reclamefilmpjes vol visuele rariteiten en beeldgrappen. Ze staan verzameld op de geweldige dvd The Work of Director Michel Gondry. Met de al even raar en vrij denkende scenarioschrijver Charlie Kaufman (Being John Malkovich) maakte hij Eternal Sunshine of the Spotless Mind. In september verschijnt The Science of Sleep en de trailer (http://wip.warnerbros.com/scienceofsleep) belooft de ultieme Gondry-film: alle inventiviteit in dienst van een wonderlijke love story over een jongen die geen onderscheid kan maken tussen droom en werkelijkheid. Zijn object van liefde is Charlotte Gainsbourg, de actrice naar wie je blijft kijken, je ondertussen afvragend waarom je haar nou precies zo ontzettend mooi vindt.

Walter van der Kooi: Hilversum

Publiek Hilversum is nerveus aan de vooravond van de grote omwenteling. ALLES WORDT ANDERS. Of niet natuurlijk. Toch een paar programma’s die beloften dragen.
Drama, de duurste categorie: de zevendelige serie Waltz, samenwerkingsproject van nps, Vara en vpro. Over een circusfamilie, met Aart Staartjes en Theo Maassen in hoofdrollen. Drama valt of staat met het scenario en Waltz is van groot talent Robert Alberdingk Thijm (De Daltons; Dunya en Desie). Regisseur Norbert ter Hall en producent BosBros wekken evenzeer vertrouwen. Iemand suggereerde verwantschap met Six Feet Under. Vanaf 10 november. Samenwerking lijkt meer en meer het parool en dezelfde omroepen komen met een nieuwe reeks single plays One Night Stand (vorig seizoen zeer de moeite waard).
Curieus: kro’s remake van Eli Assers ’t Schaep met de vijf pooten. Met Pierre Bokma, Marc-Marie Huybrechts en Loes Luca. Zullen zij Piet, Leen en Adèle doen vergeten? En is hier ook nieuw publiek voor? Geduld, tot eind december.
Het onvolprezen Andere tijden gaat 7 en 14 september daverend van start met een tweedelig Pim en zijn Volk, over de komeet Pim Fortuyn. Met het oog op de verkiezingen brengt Ikon Paul Rosenmöller en de lijsttrekkers, reeks interviews. De titel zegt het al en hij beheerst het stiel steeds beter.
Documentaire: Human, Ikon, nps en vpro bundelen hun auteursdocumentaires in Holland Doc, vanaf 7 september wekelijks op donderdag, Nederland 2. Kan een ijkpunt in de week worden. Begint met Bevrijding of Merdeka (nps) van Gerard Bueters, waarin oud-soldaten van Bataljon Zeeland terugkijken op de oorlog die zo niet genoemd mocht worden en «politionele actie» heette. Week daarna Stand van de maan (Human) van Leonard Retel Helmrich, vervolg op zijn prachtige programma over een arme familie in Jakarta ten tijde van islamisering. De Avro bevestigt haar band met de kunst door een zesdelige reeks Onmetelijk optimisme over avant-gardekunstenaars en de dappere particulieren die hen in de periode 1945-’70 ondersteunden. Vanaf 26 augustus, zaterdagmiddag. Reportage: Premtime, horzelig programma over stand en misstand in multicultiland, gaat op reis. Prem bezoekt de landen waar migranten vandaan komen. nps. Interview: Benieuwd wat Pauw en Witteman ons gaan brengen. Kwaliteit genoeg.
Amusement: geen beginnen aan.
Ten slotte: volgende week al (31 augustus): Kleur in de klas (Human) van Ireen van Ditshuyzen. Over een zwarte basisschool die gemengd werd. En Vaarwel VMBO, ncrv-tweeluik over een eindexamenklas van die belangrijke en moeizame schoolsoort. Op 9 en 16 oktober. l