H.J.A. Hofland

De komkommer verklaard

Dit gevaar bedreigde de jongeren een jaar of tien geleden: walkmandoofheid. Ze hadden de dopjes stevig in hun oren, maar de hele tram kon het horen: op weg naar school luisterden ze naar het ritme van een aanlopend fietswiel. Daarna konden ze de docent niet goed meer verstaan en zo was het onvermijdelijk dat ze dom zouden blijven. Walkmandoofheid was het grote nieuws van de zomer van 1991, na de eerste Golfoorlog.

In De Groene Amsterdammer van vorige week wordt het verschijnsel van de flash-mob aangegrepen voor een «ode aan de komkommertijd», nader gede finieerd als «een tijd waarin niets gebeurt en van alles aan de hand is». Ja, dit is een van de beste komkommertijden die ik in jaren heb meegemaakt. Hittegolfrecord, de beruchte zomer van 1947 verslagen, bosbranden, koelwaterschaarste, stroom tekort dreigt, ruzie over de ontdekking van het ietsisme, Mick Jagger door Nederlandse kwaliteitspers tot ongewenst persoon verklaard, generatie van 1968 als zootje verraders ontmaskerd, blauwe alg, meelworm. Uw columnist legt uit dat en waarom het in Irak verder misgaat, in Amerika verschijnt George W. Bush op de vrije markt, in pilotenpak, lengte zestien inch, prijs honderd dollar, te bestellen via internet.

Een goed stukje, in nummer 33, jaargang 127 van De Groene. Maar wat is komkommertijd? Waardoor veroorzaakt? Aan het nieuws kan het niet liggen en dus ook niet aan de bron of de brenger van het nieuws. Dan is het iets anders, iets wat bij de ontvanger moet worden gezocht. Valt het verschijnsel bijvoorbeeld psychosomatisch te verklaren, moeten we het zoeken in een samenspel van geestelijke en lichamelijke factoren? In zijn Vorstenschool laat Multatuli de koning in het holst van de nacht zijn twee lakeien van dienst opschrikken door de bel. Wat kan dat zijn? Het zal zijn voor het passen van een slaapmuts, vermoedt de ene. De andere vraagt zich af waarom dat overdag niet kan. Nee, zegt de eerste weer, want het hoofd, dat overdag door het denken zwelt, dat krimpt weer in wanneer men slaapt. Nummer twee kan het niet geloven, want: mijn vader droeg toch dag en nacht dezelfde slaapmuts! Lakei één: juist! Dat was omdat jouw vader weinig dacht.

De Amerikaanse psycholoog Sheldon is de ontdekker van de biotonus, de lichaamsspanning die varieert met onder andere de weersgesteldheid. Het gaat te ver om dit nu allemaal uit te leggen, maar er is een eenvoudig ervaringsfeit. Als de mensen in een gebied van extreem lage luchtdruk terecht komen, als er «storm op til is», worden ze wilder, ook als ze niet weten wat er gaat gebeuren. Dat geldt voor de hele dierenwereld.

Verklaarbaar. De druk op de huid vermindert, onbewust gaat het wezen zich vrijer voelen, en geeft daar op zijn manier uitdrukking aan. Waarom, zult u vragen, heeft de politie dan juist de handen vol als het heel warm is? Ook dat is gemakkelijk verklaarbaar. In een gebied van hoge luchtdruk gebeurt het tegenovergestelde: de beklemming wordt ondraaglijk. De reactie is schijnbaar dezelfde. Maar in principe is het iets heel anders of men zich verzet tegen een beklemming, dan wel gebruik maakt van een bevrijding.

De komkommertijd valt altijd in de zomer. Het is niet toevallig dat juist dan de meeste mensen met vakantie gaan. In de beklemming van hoge luchtdruk en warmte, deze «gevangenschap», raken ze ten prooi aan een betrekkelijke lethargie. Zoveel mogelijk niets doen is het beste voor de gezondheid van lichaam en geest. Let wel: daarbij gaat het om het grote gemiddelde. De actiefsten en inventiefsten blijven nieuws veroorzaken. Niet uitgesloten dat ze daarbij minder tegenstand ondervinden dan in de andere seizoenen. Want «nieuws» veroorzaakt inbreuk op de regelmaat, en het grootste deel van deze inbreuken wordt door de in wezen conservatieve mens niet gewaardeerd. In de lethargie van de zomer merkt men niet zo vlug dat in de regelmaat wordt ingebroken.

De conclusie ligt voor de hand. Niet de stroom van het nieuws verandert, maar de geestelijke en lichamelijke gesteldheid van de grote massa der ontvangers wekken bij henzelf de indruk dat de wereld op halve kracht is gaan bewegen. Het soort nieuws dat algemeen wordt beschouwd als «typisch voor de kommertijd» is er ook in de rest van het jaar. Dat het in deze bewuste tijd wordt beschouwd als het enige of overheersende nieuws, komt doordat de meerderheid het — onbewust — als het enige geestelijk bruikbare selecteert.

De komkommer zit niet in de buitenwereld of de media, maar in de ontvanger zelf. Liever gezegd: in zijn door de toestand van de dampkring veroorzaakte relatieve verdoving houdt de ontvanger zich ervan overtuigd dat de aard van het wereldgebeuren telkens tijdelijk verandert. Een klassieke verwisseling van oorzaak en gevolg. Hij/zij is als het ware de komkommer.

En dan opeens. Op het journaal, tussen de beelden van verdrogende Betuwse uiterwaarden en met kalasjnikovs schietende Liberiaanse kinderen: het gezicht van premier Balkenende! Dezelfde kleur als voor de vakantie. Hij zegt iets, hij verfrommelt een zin waaruit nog juist te begrijpen is dat we iets gezamenlijk moeten aanpakken. En diezelfde avond: Wouter Bos! Liplezend zie ik hem het woord vernieuwen uitspreken. De normale luchtdruk en temperatuur keren terug, de rauwe werkelijkheid is er, niet alleen in de wereld maar — zoals Multatuli al heeft verklaard — ook weer in ons hoofd.