‘Het is oorlog’

De kritische krant van Rusland

Novaja Gazeta is misschien wel de bekendste Russische krant. Dat heeft het blad vooral te danken aan de brute moord op Anna Politkovskaja en andere journalisten. ‘Novaja is niet bang om zelfs de gevaarlijkste thema’s te onderzoeken.’

‘ANNA POLITKOVSKAJA werd bedreigd en een aantal andere journalisten wordt bedreigd. Dat betekent maar één ding: wat deze journalisten deden en doen is correct’, zegt Dmitri Moeratov, hoofdredacteur van Novaja Gazeta. Na de moord op de jonge verslaggeefster Anastasija Baboerova in januari dit jaar verzocht een mede-eigenaar van Novaja Gazeta, zakenman Aleksandr Lebedev, de Federale Veiligheidsdienst (FSB) om zijn bedreigde journalisten te voorzien van wapens. Een van de medewerkers van de krant krijgt inmiddels uit voorzorg politiebewaking. Kort na de moord op Baboerova sprak een rechter in de omstreden Politkovskaja-zaak de hoofdverdachten vrij. De liquidatie van de sterreporter van Novaja Gazeta in oktober 2006 blijft daarmee voorlopig onopgelost. ‘Journalisten wijzen op een zo “pijnlijke” plek dat er slechts één uitweg is, namelijk het tegen elke prijs tot zwijgen brengen van de verslaggever in kwestie. Anna wist dat wat ze deed gevaarlijk was. Toch kon ze het niet laten om mensen te redden of over mensen te praten die hulp nodig hadden. Ze was een type mens dat niet op een andere wijze kon leven. Anna beschikte over een kristallen eerlijkheid en een scherpe afkeer van onrechtvaardigheid.’

ZESTIEN JAAR GELEDEN werd Novaja Gazeta (De Nieuwe Krant) door ex-medewerkers van het dagblad Komsomolskaja Pravda opgericht. De journalisten waren het volledig oneens met hun voormalige werkgever en wilden iets nieuws doen. De eerste hoofdredacteur, Sergej Kozjeoerov, is nu algemeen directeur van Novaja Gazeta. Met geld van de premie die Michaïl Gorbatsjov voor zijn Nobelprijs kreeg kocht de redactie de eerste computer. Nu bezit Gorbatsjov nog altijd tien procent van de aandelen van de krant. Het eerste nummer werd op 1 april 1993 door de journalisten zelf bij de uitgang van het beroemde Moskouse Poesjkin-metrostation aan voorbijgangers uitgedeeld. Tegenwoordig circuleert de krant in een oplage van 250.000 exemplaren in Moskou en ruim 700.000 in heel het land, inclusief de regionale edities. De economische crisis lijkt de verkoopcijfers van Novaja, zoals de krant in de volksmond heet, voorlopig niet te raken. Integendeel, met elk nieuw nummer stijgt de oplage met ongeveer vijfduizend exemplaren. Uit angst plaatsen bedrijven liever geen advertentie in de kritische krant, die overeind blijft door de steun van Aleksandr Lebedev en Michaïl Gorbatsjov. Met 39 procent van de aandelen van Novaja Gazeta is zakenman Lebedev de belangrijkste eigenaar van de krant. Onlangs kocht de Rus tevens de Londense Evening Standard voor het symbolische bedrag van één pond. De redactie van Novaja Gazeta beschikt over 51 procent van de aandelen van Novaja.
Ex-Doema-lid Vladimir Ryzjkov, wiens artikelen regelmatig in Novaja Gazeta verschijnen, stelt dat de krant niet hoeft te vrezen dat de autoriteiten het blad verbieden: ‘Het aantal lezers is, gezien de enorme maatstaven van het land, niet groot, namelijk nog geen één procent. Massamedia in Poetins Rusland kun je verdelen in twee groepen: vrije en machtige. Machtige media kunnen niet vrij zijn en vrije niet machtig.’ Naast Novaja Gazeta behoren onder meer de kranten Kommersant, Vedomosti, Nezavisimaja Gazeta, het weekblad The New Times, radiostation Echo Moskvy en de televisiezender Ren-TV tot de groep vrije massamedia. Toch is Novaja Gazeta net iets anders dan de rest. Ryzjkov: ‘Novaja is niet bang om zelfs de gevaarlijkste thema’s te onderzoeken, zoals misdaden in Tsjetsjenië of corruptie in het Kremlin. Het is de dapperste en meest directe krant. Het is geen toeval dat haar journalisten het vaakst omkomen bij een huurmoord.’

OP DE REDACTIE van Novaja Gazeta aan de Potapov-dwarsstraat in Moskou is de stemming er na de moord op Anastasija Baboerova niet vrolijker op geworden. Het pand staat in een prestigieuze wijk in de buurt van metrostation Schone Vijvers in het centrum van de stad. Bezoekers komen het gebouw alleen binnen op afspraak of met een doorlaatpas. Het klinkt strenger dan het in werkelijkheid is. Ondanks de dreigementen bleef de bewaking aan de poort tot voor kort beperkt tot twee dames die de namen van bezoekers controleren en die een telefoontje plegen naar de gastheer, die vervolgens de bezoeker ophaalt. Dit is een enorm contrast met de degelijke beveiliging bij de Russische media-imperia die professionele bewaking en metaaldetectors inzetten om ongewenste bezoekers buiten te houden. Elke journalist beseft dat het gevaar allerminst beperkt blijft tot kantooruren. ‘Het is oorlog. Vijf van onze mensen zijn vermoord en op nog eens twee is er een moordpoging geweest. Er is informatie over drie of vier collega’s die met een dergelijk gevaar bedreigd worden. Het is nu absoluut niet gezellig, maar we blijven doorwerken’, merkt Novaja Gazeta-journalist Arkadi Babtsjenko op. Dat Novaja Gazeta in de westerse pers vaak omschreven wordt als oppositiekrant willen de redacteuren en verslaggevers liever nuanceren. Hoofdredacteur Moeratov: ‘Oppositie betekent voor Novaja niet dat we het a priori oneens zijn met de partijlijn, maar dat we de macht mogen bekritiseren als die dat verdient.’
Dat veel andere media doorgaans afzien van directe kritiek heeft niets met ordinaire censuur van doen. Moeratov: ‘In Rusland bestaat het instituut censuur niet, maar het niveau van zelfcensuur onder journalisten is buitengewoon hoog.’ De afgelopen weken verschenen in Rusland steeds vaker kritische artikelen over de wijze waarop de regering omgaat met de economische crisis, die Rusland hard treft. Niet alleen de kranten die traditioneel kritiek uiten – waaronder Novaja Gazeta – maar ook de meer overheidsgezinde media uiten nu kritiek. Dat duidt echter niet op een politieke verschuiving, verklaart analiste Masja Lipman van het Carnegie-centrum in Moskou: ‘Er is inderdaad kritiek op de minister van Financiën, het kabinet en in beperkte mate op Poetin, en je krijgt de indruk dat Rusland een levendig politiek leven heeft. Als je echter naar de landelijke staatstelevisie kijkt, dan zie je hier niets van terug. De agenda van de staatstelevisie wordt strikt gecontroleerd door het Kremlin. Het plaatje dat door deze kanalen van Rusland wordt geschetst wijkt volledig af van wat de kranten tonen. Echter, wat in Rusland geschreven wordt heeft absoluut geen effect. Kritische kranten blijven politiek irrelevant. We hebben weliswaar vrijheid van meningsuiting in diverse media, maar geen mediavrijheid als democratisch instituut waarbij media het publiek helpen om de regering ter verantwoording te roepen.’
Zelfs de scherpste commentaren en onderzoeksreportages in Novaja Gazeta brengen de regering niet van slag. Lipman kon daarom niets anders dan Poetin gelijk geven toen hij kort na de moord op Politkovskaja zei dat de moord op de journaliste meer schade aan de regering toebracht dan al haar artikelen samen. ‘Poetin was zeer cynisch, maar helaas had hij gelijk.’

TOT DE MOORD genoot Anna Politikovskaja vooral in het buitenland bekendheid. Westerse organisaties loven Russische journalisten van het kaliber Politkovskaja voor het werk in een lastige regio. Vorige maand kreeg onderzoeksjournalist en Novaja-redacteur Roman Sjlejnov tienduizend euro van de Duitse Zeit Stiftung voor zijn reportages over corruptie. De prijs kwam als een verrassing, zegt Sjlejnov, die al sinds 1994 voor de krant werkt: ‘Ik denk dat niet alleen mijn werk wordt gewaardeerd, maar ook dat van mijn collega’s die moeilijker werk verrichten.’ Ondanks zijn kritische onderzoeksreportages en de geluiden van collega’s heeft Sjlejnov niet het gevoel dat zijn werk gevaarlijk is: ‘Ik probeer in contact te komen met alle partijen in een conflict waar we over berichten en bel zo veel mogelijk betrokkenen. Officials, de door de staat gecontroleerde bedrijven en afgevaardigden van grote ondernemingen kunnen niet als gevaarlijk worden gezien. Ik denk niet dat hun reactie onvoorspelbaar is.’
Volgens de redacteur is er een onderscheid tussen landelijke en regionale thema’s: ‘In Rusland is het veel gevaarlijker om over regionale onderwerpen te schrijven. Het bekritiseren van lokale Russische autoriteiten en berichten over lokaal falen is veel gevaarlijker dan schrijven over landelijke onderwerpen.’ Recente incidenten, die nauwelijks de buitenlandse pers haalden, onderstrepen dit. In november 2008 werd de hoofdredacteur van Chimkinskaja Pravda, Michaïl Beketov, voor zijn woning in de Moskouse voorstad Chimki beestachtig mishandeld vanwege kritiek op de lokale autoriteiten. Hij ligt nog op de intensive care. Een andere hoofdredacteur, de 72-jarige Joeri Gratsjov van de lokale oppositiekrant Solnetsjnogorski Forum, overleefde begin februari eveneens een aanslag in de provincie Moskou. Ook Politkovskaja hield zich vooral bezig met lokale misstanden, in haar geval in de onvoorspelbare Noord-Kaukasus.
Opvallend is de passiviteit van Russische burgers na geweld tegen journalisten. Analiste Lipman: ‘Mensen kunnen zich niet boos maken als er weer eens een journalist wordt vermoord.’ Overigens neemt de analiste afstand van de populaire westerse aanname dat de regering betrokken was bij de liquidatie van Politkovskaja: ‘Een oversimplificatie. Het causale verband is onjuist. Als je naar haar verhalen kijkt, dan zie je dat ze veel vijanden maakte, waarbij serieuze belangen in gevaar kwamen. In Rusland is een mensenleven goedkoop en is de rechtshandhaving disfunctioneel. Ieder die zich beschadigd voelt kan een moordenaar inhuren. De regering is niet verantwoordelijk voor de moord op Politkovskaja, maar wel voor de sfeer van wetteloosheid en straffeloosheid.’ Politicus Vladimir Ryzjkov gaat een stap verder: ‘Ik denk dat achter de moorden op veel journalisten machtige politici, geheime diensten of leidinggevenden uit alle bekende regio’s staan. Juist daarom kunnen de onderzoekers de moordenaars direct aanhouden, maar bijna nooit diegenen die de moord hebben besteld. Dit onderzoek wordt op politiek niveau geblokkeerd.’

ONDANKS de tegenslagen kijkt Novaja Gazeta vooral vooruit. Moeratov: ‘In tegenstelling tot het Westen is het segment internet in Rusland nog niet zo ver ontwikkeld dat het volledig kan concurreren met de gedrukte media of de televisie. Door de crisis plannen veel media om over te stappen op internet. Dat is veel goedkoper.’ Novaja stapt weliswaar niet over op een digitale editie, maar wil wel meer betekenis toekennen aan internet en multimedia. De website van de krant heeft inmiddels een Engelstalig deel, een forum en er worden regelmatig online conferenties met prominente Russen gehouden. De bezoeker kan ook het volledige archief raadplegen. En daar blijft het volgens Moeratov niet bij: ‘We hebben plannen om binnenkort internetradio en, mogelijk, -televisie te lanceren.’