De kunst van het verdwalen

Erik Vos
De hele wereld is toneel
Theater Instituut Nederland i.s.m. Ando Den Haag, 294 blz., € 34,95

Toneelmakers laten zich zelden in de kaart kijken. Hun medium is er te kwetsbaar voor. Regisseur en toneelleider Erik Vos is daar nooit bang voor geweest. Als hij nog volop aan het repeteren was, zette hij de deuren van zijn Appeltheater in Scheveningen al wagenwijd open voor publiek. Hij werkte vrolijk door met zijn toneelspelers en technici, een volle bak publiek in zijn rug. Dat waren mooie, leerzame avonden. Nu Erik Vos – nog altijd actief – de leeftijd der sterkeren heeft bereikt, achtte hij de tijd rijp om zijn inzichten en ervaringen op schrift te stellen. Het resultaat is een kloek boek, De hele wereld is toneel, naar Shakespeares tekst ‘All the world is a stage/ and all the men and women merely players/ they have their exits and their entrances/ and one man in his time plays many parts’ (As You Like It). Toneelmakers die ertoe doen, laten zich zelden opsluiten achter een toneellijst of een voetlicht. Niet alleen slopen ze én de toneellijst én het voetlicht. Ze richten de blik naar buiten. Ze zoeken hun inspiratie in het ‘woelen van de gehele wereld’. Dus ook in verwante kunstvormen. Erik Vos is zo’n toneelmaker. Wanneer hij wroet in zinnen uit Hamlet of King Lear stuit hij op Goya’s Los desastres de la Guerra of op Picasso’s Guernica. Hij treft daar beeldend kunstenaars die improviseren, zoals Vos zijn toneelspelers laat zoeken en wroeten. Hij treft foto’s van een kind dat in het getto van Warschau misschien die ene zin schreef: ‘Gott hat verborgen sein Gesicht’. En hij duikt in de geschiedenis van het komediespelen en komt een ernstige vermaning tegen: ‘De regels van het theater wijken af van de regels van de werkelijkheid. De werkelijkheid blijft buiten het theater. Hier zijn het toneelfiguren die heersen. Ze zijn niet reëel. Maar ze zijn wel waar.’

Medium pjbinnen

Het boek De hele wereld is toneel biedt een wervelende rondedans door de geschiedenis van het toneel. Vos vertelt mooie verhalen over de plassen bloed, zweet en tranen van het repetitielokaal. Het is een bladerboek, een zoekboek, een omhelsboek. Een reisverslag ook, van een gretige reiziger in een landschap waar hij nooit meer van loskomt. Je leert in dit boek de kunst van het verdwalen, het stamelen. Erik Vos heeft een rijk en onontkoombaar document gemaakt, een must voor aspirant-toneelmakers en voor publiek dat aan dit kwetsbare medium verslaafd is geraakt.