Massale stakingen en demonstraties in Zimbabwe

De laatste dagen van een dictator

Het is de week van de waarheid voor Zimbabwe. Dat is niet alleen de opvatting van oppositiepartij MDC (Movement for Democratic Change), die massale stakingen en demonstraties op touw zette, dat is ook de opvatting van de Zimbabwaanse regering. Deze week moet blijken wie in Zimbabwe wérkelijk de baas is, schreef regeringskrant The Herald aan de vooravond van de protesten. En deze week moet blijken of de bevolking de wet en de «wettig gekozen president» nog wel respecteert, meent de minister voor Informatie. Bij de verkiezingen van maart 2002 werd Robert Mugabe voor een nieuwe en laatste termijn van zes jaar gekozen en zelf is hij geenszins van plan eerder dan in 2008 af te treden. Volgens waarnemers is bij deze verkiezingen echter op grote schaal gesjoemeld.

Op de eerste dag van de protesten, afgelopen maandag, bleek dat de oude vos Mugabe nog niets van zijn streken is verloren. De acties van de oppositie waren nog niet begonnen of MDC-voorman Morgan Tsvangirai werd gearresteerd wegens het illegaal aanzetten tot verzet tegen de regering. De voormalige presidentskandidaat werd weliswaar na enkele uren alweer vrijgelaten, maar met zijn arrestatie was het eerste verzet tegen de regering wel gebroken. Het complete stadscentrum van de hoofdstad Harare werd hermetisch afgesloten en demonstranten zagen geen mogelijkheid op te stomen naar de regeringsgebouwen. Wat voor de oppositie de «final push» had moeten worden, begon rommelig en chaotisch. Een Mugabe is met vreedzame protestmarsen niet op de knieën te krijgen. Zoveel was duidelijk.

Toch worden belangrijke stappen gezet. Lange tijd kreeg Tsvangirai de kritiek dat hij zich te afwachtend en te passief opstelde en na de teleurstelling van de oneerlijk verlopen verkiezingen te weinig heeft ondernomen om de strijd voort te zetten. Natuurlijk was (en is) er de keiharde repressie van de kant van de regering die hem in zijn strijd dwarsboomde, maar Tsvangirai werd ook anderszins tegengewerkt. Door droogte en wanbeleid zijn de voedseltekorten in Zimbabwe vorig jaar extreem opgelopen. Miljoenen mensen waren afhankelijk van noodhulp, die vaak werd voorbehouden aan mensen met een lidmaatschapskaart van de Zanu-partij van Robert Mugabe. Met een lege maag is het lastig demonstreren, verweerden MDC-aanhangers zich niet ten onrechte. Hoewel de situatie nog niet ideaal is, is de grootste voedselnood nu gelenigd.

Een ander probleem vormde de internationale tegenwerking. Door de Irak-crisis was de aandacht bepaald niet op Zimbabwe gericht. Mugabe heeft daarvan gebruik gemaakt door tientallen oppositieleden te arresteren en te martelen, maar in het buitenland maalde niemand daarom. Massa-acties van de oppositie waren die dagen geen nieuws geweest en mede hierdoor werden de tegenreacties van Mugabe alleen maar gewelddadiger. Ondertussen miste Tsvangirai werkelijke steun van de buurlanden van Zimbabwe. President Thabo Mbeki van Zuid-Afrika beriep zich steeds weer op zijn «stille diplomatie», maar wat dit tot nu toe heeft opgeleverd is onduidelijk.

Alleen de grootste optimisten zijn ervan overtuigd dat Mbeki de kwestie serieus neemt. Juist nu, zeggen zij, omdat de elektriciteitsvoorziening van Zimbabwe voor bijna tachtig procent afhankelijk is van Zuid-Afrika en de rekeningen al maanden niet zijn betaald. Dat zou bij de econoom Mbeki toch hard moeten aankomen. Maar naar buiten toe heeft de Zuid-Afrikaanse president de situatie nimmer hard veroordeeld, ook niet toen dat afgelopen week voor zijn aanzien op de G8-top zo belangrijk was. De banden tussen Afrikaanse bevrijdingsbewegingen zijn nauw en het Zuid-Afrikaanse ANC zal de steun tijdens de apartheid van de Zanu-partij niet zo snel vergeten. De recente poging van Mbeki, met zijn Nigeriaanse collega Obasanjo en president Muluzi van Malawi, om via gesprekken de Zanu en de MDC nader tot elkaar te brengen is hoegenaamd mislukt — hoezeer de nadruk ook lag op de economie. «Een slechte economie betekent slechte politiek», hield Muluzi Mugabe voor.

En slecht is het. Zimbabwe kent de snelst krimpende economie in de wereld: de officiële werkloosheid schommelt rond de tachtig procent, geld wordt dagelijks minder waard en bedrijven gaan met tientallen tegelijk op de fles. In korte tijd is van de relatieve rijkdom van de voormalige Britse kolonie weinig over. Alles in het land staat stil omdat Mugabe koste wat het kost de touwtjes in handen wil houden. In 1980 kwam hij aan de macht en van begin af aan is het zijn voornaamste doel geweest politieke tegenstanders uit te schakelen. Vreedzaam demonstreren tegenover minder vreedzaam opererende milities heeft niet zo veel zin. Staken is nuttiger. Als winkels en bedrijven gesloten blijven en ook het laatste restje economische bedrijvigheid in Zimbabwe verdwijnt, dan kan de eerste week van juni 2003 inderdaad de week van de waarheid worden.