Film

De laatste dans

Film: ‹Il Gattopardo› van Luchino Visconti op dvd

Een van de grootste gebeurtenissen op filmgebied deze zomer speelt zich niet af in de multiplex of in het arthouse, maar thuis: Il Gattopardo (1963) van de Italiaanse cineast Luchino Visconti verschijnt op dvd. Het Amerikaanse distributiebedrijf Criterion heeft zowel het beeld als het geluid van de film laten restaureren en zette hem in het originele beeldformaat en de originele tijdsduur op schijf. Het resultaat is verbluffend: nooit eerder heeft dit meesterwerk er zo mooi uitgezien. Het digitale Il Gattopardo, of The Leopard zoals de titel op de dvd luidt, is het ultieme bewijs van de revolutie van de thuisbioscoop.

Het is om te beginnen een technologische revolutie. Een blik in een elektronicazaak leert dat de bij het medium dvd horende apparatuur al lang niet meer iets exclusiefs is. Net als computers zijn een dvd-speler, geluidsinstallatie en breedbeeldtelevisie deel van het moderne leven geworden. Hierdoor is de relatie tussen de mens en film als kunstvorm radicaal veranderd. Het is nu mogelijk een film thuis te bekijken op een manier die dezelfde ervaring in het arthouse in veel gevallen overtreft. Want wie kent de frustraties van het filmhuis niet: een ontoereikend verduisterde zaal, slecht geluid, abominabele projectie en een scherm zo groot als een postzegel. Toegegeven, zo’n bioscoop is charmant, maar in het geval van een beeldschone film als Il Gattopardo verijdelt het verval alleen maar het kijkplezier. Ideaal zou zijn Visconti’s film in een multiplex te zien, met het grootst mogelijke scherm en de best denkbare geluidsinstallatie. Maar dat zal niet gebeuren, zeker niet op grote schaal, aangezien marktkrachten allesoverheersend zijn in de bioscoopbranche.

Zo ontstaat de situatie dat Il Gattopardo eigenlijk nergens meer thuishoort. De dvd brengt uitkomst. En wat voor uitkomst! Het is laat op een zomeravond als ik de Criterion-editie van Il Gattopardo in mijn dvd-speler doe. Een paar jaar geleden zag ik de film in Rialto in Amsterdam, maar ik had toen geen idee van datgene wat me nu overkomt: de werkelijke schoonheid van de door de felle Siciliaanse lichtval gecreëerde kleurschakeringen, de muziek van Nino Rota en de grootse lyriek van een subtiele schaduw beweging over het gezicht van Claudia Cardinale. Iets meer dan drie uur later weet ik het: dit is een van de schitterendste cinematografische kunstwerken uit de geschiedenis.

Behalve de filmtechnische genialiteit zijn de redenen hiervoor ideologisch-inhoudelijk van aard. Il Gattopardo is een standaardwerk over het ontstaan van het moderne Italië. Maar de film is ook een poëtische vertelling over de tragiek van de ouderdom en de schoonheid van de jeugd, over de vergane glorie van het verleden en de valkuilen van de moderniteit. Het is een hoogst actueel, politiek verhaal over de klassestrijd en over het conflict tussen hoge en lage cultuur, waarbij het adagium geldt dat revolutie niet altijd vernieuwing brengt, maar vaak een herhaling van de fouten van het verleden tot gevolg heeft.

In Il Gattopardo, gebaseerd op de roman van Lampedusa, is Burt Lancaster de fictieve prins Fabrizio de Salina, die in 1860, ten tijde van de Risorgimento, voor zijn eigen ogen ziet hoe de geschiedenis zich voltrekt. Zijn neef, Tancredi (een beeldschone Alain Delon), sluit zich aan bij de Garibaldini die het door de Bourbons geregeerde koninkrijk ten val willen brengen. Prins Fabrizio wantrouwt de opstandelingen, maar hij onderkent de noodzaak van verandering. En in Tancredi ziet hij een jonge versie van zichzelf. De wijze waarop Visconti dit thema in beeld brengt, tekent zijn meesterschap: als Don Fabrizio zich ’s ochtends staat te scheren, is de reflectie in de spiegel niet die van de oude edelman, maar van de viriele Tancredi.

De connectie tussen de prins en Tancredi symboliseert de strijd tussen heden en verleden, stagnatie en vernieuwing. Het hoogtepunt komt in het dorpje waar de prins en zijn gezin de zomer doorbrengen, als de beeldschone Angelica (Cardinale) tijdens het avondmaal verschijnt. Tancredi en Angelica worden verliefd op elkaar, maar vanaf dat moment is Il Gattopardo een verhaal over de aantrekkingskracht tussen het volksmeisje Angelica en de oude prins — een metafoor voor de onmogelijke fusie tussen hoge en lage cultuur. Tijdens de grote balscène, die bijna het hele laatste uur van de film in beslag neemt, vraagt Angelica de prins van Salina te dansen. Het is al laat en hij is moe. En toch kust hij haar hand. Zij kust hem op zijn wang, maar in haar ogen is te zien wat zij werkelijk wil. Wanneer ze dan dansen, een wals, druipt de erotiek van het scherm, niet op hitsige wijze, maar op een zoete, melancholieke manier — alsof dit de laatste dans ooit is. En dat klopt. Het tij is gekeerd. De inmiddels gecorrumpeerde praalhans Tancredi vertelt lachend dat er vanavond nog antiroyalisten zullen worden terechtgesteld. Dit alles is niet nieuw voor de prins. Somber stelt hij dat de tragiek van zowel het oude feodalisme als de komende dictatuur een feit is. Don Fabrizio: «Wij waren de luipaarden, de leeuwen. Zij die onze plaats zullen innemen, zullen jakhalzen en hyena’s zijn. En wij allen — luipaarden, leeuwen, jakhalzen en schapen — zullen blijven denken dat wij het zout van de aarde zijn.»

Il Gattopardo (Criterion) is als import verkrijgbaar; in het najaar komt de film uit in een Nederlandse versie

Van Visconti zijn recent ook verschenen La Caduta Degli Dei (1969) en Morte a Venezia (1971)