De laatste getuigen

‘Ik ben bang voor die verschrikkelijke kracht in de mens: zijn verlangen en vermogen tot vergeten.’ Het is een citaat van Varlam Sjalamov en staat in Over kampliteratuur van Jacq Vogelaar, het boek dat me dit jaar het meest heeft beziggehouden. Ondanks de toegang die we via internet hebben tot archieven lijkt de kracht van het vergeten mij een van de gevaarlijkste tendensen van onze tijd. Vraag aan scholieren wat Auschwitz en Kolyma betekent en je krijgt een onthutsend gebrek aan kennis. Vogelaar gaat daar met zijn boek als een moderne Don Quichot tegenin door de overlevenden van de kampen in herinnering te houden.
Over het vergeten handelt ook het beste boek dat ik dit jaar las: Het verdriet van de hanen van Gÿorgy Konrad. Het is een lyrische, melancholische tekst waarin de oude meester blijk geeft van een groot inlevingsvermogen en zijn scherpe bewustzijn van de relativiteit van een mensenleven. ‘Een komeet is over het huis gevlogen, over vierduizend jaar komt hij weer terug.’ Konrad is zich er scherp van bewust dat de laatste getuigen van een bijzonder tijdperk verdwijnen, want ‘tot wat hij verlaat, kunnen anderen geen toegang meer geven’. Hij noemt zichzelf iemand die ‘koppig de achterhoede van de mensheid vormt’, klaar om te sterven waarna men hem mag verbranden tot as ‘precies zoals dat indertijd met zijn klasgenootjes was gebeurd’. Die werden in 1944 opgepakt en verbrand in de nazi-vernietigingskampen. ‘Vergeten maakt deel uit van het leven’, zo vertelde Konrad mij. Dat is het drama van de geschiedenis.

Jacq Vogelaar

Over kampliteratuur

De Bezige Bij, 683 blz., € 39,90

Gÿorgy Konrad,

Het verdriet van de hanen

De Bezige Bij, 358 blz., € 24,50