De laatste waarheid

JOOP MORRIEN, van 1945 tot het einde toe met enige onderbrekingen medewerker en redacteur van Volksdagblad De Waarheid, weet dat hij weer nachten wakker zal liggen. Steeds als hij zijn Waarheid-verleden ophaalt, gaat het spoken in zijn hoofd. Morriën: ‘Er is ons veel onrecht aangedaan. De Waarheid is verguisd omdat we als marxisten geen objectieve journalistiek zouden kunnen bedrijven. Maar we brachten wél als eerste kritische berichten over de politionele acties, over Soeharto en over Vietnam die later bon ton werden in de Nederlandse pers. Dat is vrijwel iedereen vergeten. Maar Marx is nog niet helemáál achter de horizon verdwenen, let op mijn woorden!’

Frank Biesboer, de laatste hoofdredacteur, zou niet weten hoe hij de krant had kunnen behouden. Biesboer: ‘Het ging gewoon niet meer, met geen mogelijkheid. Alleen heel incidenteel waren we in staat ergens in te duiken. Verder gristen we alles van elders bij elkaar: ANP, Volkskrant, Trouw. Gaf geen lekker gevoel. Gek dat dat blaadje in dat stadium nog zoveel energie losmaakte bij veel mensen. Later heb ik gesolliciteerd naar het hoofdredacteurschap van Delta, een blad van de TU Delft. De redactie zag het wel zitten. Maar het college van bestuur heeft me afgewezen, in verband met mijn Waarheid-tijd. Een stelletje rechtse corpsballen dat me opzij heeft gezet op grond van een hersenschim. Ik heb nóóit iets geschreven dat niet door de beugel kon.’ André de Raaij werd nog in 1989, toen De Waarheid al afgeschreven was, redacteur. Het volksdagblad bracht hem weinig goeds. De Raaij: 'Toen we ermee ophielden, ben ik in een zwart gat gevallen. Het arbeidsbureau noemde mijn situatie uitzichtloos. Ik ben maar een opleiding wetenschappelijk bibliothecaris gaan doen. Heb bij Keesings Historisch Archief gewerkt. Nu ben ik parttime boekhandelaar en ik schrijf nog wel eens een stukje voor vakbladen. Op het moment dat ik het licht op de redactie uitdeed besloot ik een boekje te gaan schrijven over de laatste jaren van De Waarheid. Bij uitgeverij Ravijn waren ze enthousiast. Een zogenaamd communistische krant gemaakt door anarchisten en autonome linksen. Kon niet mooier. “Namen noemen”, zeiden ze. “Niemand sparen.” Achteraf heb ik er spijt van dat ik dat heb gedaan. Ik heb onnozel openhartig over iedereen geschreven.’ OP 28 APRIL 1990 was het gedaan met De Waarheid. Het abonneebestand was gedaald tot een onmogelijk minimum, advertentie-inkomsten waren er zo goed als niet en ook van de CPN, sinds 1940 uitgever van het volksdagblad, was weinig steun meer te verwachten. Nog geen zesduizend abonnees liet de krant achter. Oudere CPN'ers, opgevoed met vadertje Marx. Maar ook jonge progressieven die geen boodschap hadden aan de CPN maar nu eenmaal een waarlijk links dagblad wilden lezen, al was het nieuws daarin doorgaans geen nieuws meer wanneer de krant eindelijk werd bezorgd. Eigenlijk liet De Waarheid niets achter behalve een werkloze redactie. Die meende een nieuwe werkgever te hebben gevonden in Forum, de voortzetting van De Waarheid in weekformaat. Maar het noodlot werd niet bezworen door Forum te lanceren op de Dag van de Arbeid, vier dagen na het verschijnen van de laatste Waarheid, want al elf maanden later bleek dat ook het weekblad niet levensvatbaar was. De Waarheid, ooit een bolwerk van rechtgeaarde marxisten, onmisbare bode voor de stakingsbereide arbeidersklasse en nog héél even, toen net na de oorlog het anti-fascisme van de Sovjetunie en het binnenlandse communistische verzet de CPN veel sympathie opleverden, het grootste dagblad van Nederland, had niet eens voetsporen nagelaten om in te treden. Zelfs het hilarische boekwerkje van André de Raaij over de nadagen van de krant is tot de vergetelheid veoordeeld. Er zijn niet meer dan driehonderd exemplaren verkocht. De rest van de (minimale) oplage van duizend stuks wordt binnenkort vernietigd. ACHTERAF BEZIEN begon de laatste redactie van De Waarheid aan een zinloze levensverlenging van een reeds hersendode krant. Maar dat is die beruchte vorm van wijsheid waar Marx niet aan deed. Dat het niet goed ging met De Waarheid was bekend, maar dat het doek zou vallen was geen dialectische onvermijdelijkheid, meent Frank Biesboer. Biesboer: 'In 1988 werd ik hoofdredacteur. Paul Wouters, mijn voorganger, vertrok uit onvrede over de bezorging die voortaan grotendeels per post zou gaan. Het waren zware tijden. Doordeweeks waren we acht pagina’s dun. We hielden aan abonnementsinkomsten niets over, advertenties liepen voor geen meter. Maar we hadden de Bepenak, de eigen drukkerij die commercieel werk deed en zo de krant in stand hield. Het was onmiskenbaar een neerwaartse spiraal. Toch nam ik het hoofdredacteurschap op me. Ik was CPN-lid, had een idee van wat ik met de krant wilde. Inzoomen op wat er links en vooral radicaal-links gebeurde. De Waarheid was toch een thermometer voor die hoek. Tegen de mainstream wilde ik inroeien. Als ik nu de krant nog had, zou ik over de bombardementen op Irak anders schrijven dan de meeste kranten. We zijn strijdend ten onder gegaan. Als je de kans krijgt om door te gaan, met hoe weinig middelen ook, waarom zul je dan niet tot het uiterste volhouden?’ André de Raaij denkt daar anders over. 'De lijdensweg van de laatste jaren was gênant en had de krant bespaard moeten blijven. In '83 had er een punt achter gezet moeten worden. Maar dat wist ik nog niet toen ik bij De Waarheid begon. Het was september '89. Ik zat in een café en kocht van een venter een exemplaar. Ik kocht hem nooit, zo'n dun krantje en ook weer niet zo veel goedkoper dan een gewoon dagblad. Ik was geen communist, had me juist altijd tegen CPN'ers gekeerd. Maar toch, er stond een advertentie in: journalisten gezocht. Ik erheen, aangenomen. Ik dacht een normale baan te hebben gevonden. Maar het was onbetaald, met behoud van uitkering. In feite bleef ik een werkloos vod. De troost was dat er daar wel meer werkloze vodden rondliepen. Als je het zo bekijkt is er heel wat overheidssubsidie geweest. De laatste hoofdredacteuren zagen het als hun missie de krant breder te maken, een krant voor heel links, wat alleen maar lezers gekost heeft. Door die nieuwe koers voelden de lezers uit CPN-kringen zich verraden. Die zegden massaal op. De lezers die we wilden aanboren zaten niet op De Waarheid te wachten. Wel een waslijst aan nieuwe medewerkers, tot Chriet Titulaer aan toe. Er zijn columnisten ingehuurd die geen pen op papier konden zetten. Waaronder Diana Ozon en Cox Habbema. Lag er weer een fax: sorry, vandaag geen inspiratie.’ OUDGEDIENDE Joop Morriën: 'Ik vond dat het met dat brede links in 1983 doorsloeg. Op een gegeven moment kwam je in de krant helemaal niets meer tegen over de CPN. Dat ging me te ver.’ Toen hij in 1945 bij de krant kwam, telde die nog vier edities: een Amsterdamse (landelijk), een Rotterdamse, een Haagse en een Meppelse. Met de communistenjacht na '48 kromp het blad flink in. Ten tijde van de 'geest van Genève’, toen Sovjets en Amerikanen in de jaren vijftig met overleg een grote oorlog wilden voorkomen, groeide de steun voor De Waarheid weer. Maar daarmee was het in één klap afgelopen toen de Russen in 1956 een bloedig einde maakten aan de anticommunistische opstand in Hongarije. Morriën had die nacht dienst. De Waarheid veroordeelde de inval niet. Een fout? 'Nee, een keuze. De dagen ervoor werden communisten opgehangen. Achteraf denk ik dat we één ding over het hoofd hebben gezien: in die revolutie waren natuurlijk ook krachten die zich verzetten tegen onderdrukking. Daar hebben we niet genoeg aandacht aan besteed. Maar strikt gezien was het een keuze waar ik achter sta. We hebben die nacht niet geopend met Hongarije, maar met de Suez-crisis. Die was veel bedreigender voor de wereldvrede. Wie die beslissing nam? Ik niet, ik was maar gewoon partijlid. Maar er waren die nacht twee mensen aanwezig die zitting hadden in het dagelijks bestuur van de CPN. Doorgaans waren de hoofdredacteur en de directeur lid van het dagelijks bestuur van de CPN. Dat duurde tot in de jaren tachtig.’ Morriën werd bij De Waarheid overtuigd marxist. Morriën: 'Niemand wordt als communist geboren, je moet er op een of ander manier mee in aanraking komen. Bij mij ging dat via De Waarheid. Toen ik in 1945 bij de krant kwam, wist ik nauwelijks iets van het marxisme. Toen ik eenmaal aan het werk was op de redactie, heb ik van Marcus Bakker het Communistisch manifest geleend. Dat sprak me enorm aan. Later dat jaar waren er stakingen tegen de troepenuitzendingen naar Indonesië. Twee hectische dagen. Toen ben ik lid geworden, omdat de CPN optrad tegen de oorlog in Indonesië en omdat het gedachtengoed me aansprak. Als redactie onderschreven we de maatschappij-analyses van Marx, daar kon je niet omheen. Stond er boven een artikel over Indonesië: “Een volk dat een ander volk onderdrukt kan niet waarlijk vrij zijn.” En vaak werd in de laatste regels van een nieuwsbericht nog eens duidelijk gemaakt hoe slecht het kapitalisme was en dat het tijd werd voor het socialisme. Ik was daar niet altijd gelukkig mee. Maar ik moet wel zeggen dat ik in de laatste jaren Marx miste.’ Volgens André de Raaij waren Marx en het communisme voor het gros van de leden der laatste redactie dood en begraven. De Raaij: 'We waren totaal los van de CPN. Ten burele werd ontzettend gescholden op die kutcommunisten. Logde ik in op het netwerk, vond ik een notitie van de Vereniging Ter Bestrijding Van Het Communisme. Nee, de geest van Marx waarde niet rond op de redactie. Toen de Tros kwam filmen vanwege de opheffing hebben we een portret van Lenin neergezet. Dat was een geintje.’ Frank Biesboer: 'Dat schelden, ach, journalisten nemen nu eenmaal geen blad voor de mond. Maar anticommunistisch vond ik het niet hoor, in die dagen. Oké, in de dagelijkse journalistieke praktijk was Marx niet meer van belang. Zijn idee van de wetmatigheid van de geschiedenis had ik toen al verworpen. Want als je vindt dat je de trend van de geschiedenis belichaamt, dan zijn diegenen die dat niet doen minderwaardig. Gevaarlijke gedachte. Maar Marx’ analyse van de samenleving vond en vind ik geniaal.’ Joop Morriën: 'Het is in mijn ogen onvermijdelijk dat er opnieuw een maatschappijvisie opkomt die in de buurt komt van het marxisme. Zolang ik bij De Waarheid werkte, heb ik ondernemers alleen maar horen praten over loonmatiging. Er wordt nog altijd meerwaarde geproduceerd en de tweedeling tussen hen die de productiemiddelen bezitten en degenen die aan die productie werken, bestaat nog steeds. Uit het verschil in inkomen tussen die groepen wordt de winst gegenereerd. Met wat modificaties gaat het marxisme nog wel op. Ik denk niet dat de grote ideologieën zijn verdwenen. Het kapitalisme is er toch nog? Volgens mij hebben ideologieën zo hun pieken en hun dalen. We leven nu in een tijd van individualisme. Daarop zal weer een reactie komen, let maar op. En dan zul je zien dat er ook weer ruimte ontstaat voor een krant zoals De Waarheid was, waarin het nieuws gebracht wordt vanuit een kritische maatschappijvisie.’ VOOR WIE IN Marx is kan het niet anders, De Waarheid komt weer terug. Theun de Vries in de laatste editie van Forum (maart 1991), het doodgeboren kindje van De Waarheid: 'Als het dode hout is verstoven, de ziektekiemen zijn uitgewoed, de bodem gereinigd, zal men op een dag in de niet eens zo verre toekomst (…) een pasgeboren kind vinden, dat in zijn gebalde vuistje een geboortebewijs vasthoudt: ontstaan uit tijd en noodzaak. Het zal het moment zijn waarop de ontrechten en ontgoochelden van morgen roepen om een wedergeboren linkse pers, de échte: - als mensen de strijd weer opnemen en zich opmaken voor idealen te leven die zij in een gevaarlijk historisch ogenblik in de steek hebben gelaten.’ 'Heel links’ 1940: Verzetskrant De Waarheid opgericht door de Communistische Partij van Nederland (CPN). Tot in de jaren tachtig is de krant spreekbuis van de communisten. 1946: De CPN behaalt tien zetels bij de Tweede-Kamerverkiezingen. De Waarheid is (heel even) het grootste dagblad van Nederland en wordt zelfs door Wilhelmina gelezen. 1977: De CPN gaat van zeven naar twee Kamerzetels. Hardline-partijleider Paul de Groot stapt op. Bij De Waarheid regent het opzeggingen. 1977-1982: Een generatie vernieuwers probeert een krant voor 'heel links’, maar stuit op verzet bij het CPN-bestuur. Hoofdredacteur Gijs Schreuders wordt beschouwd als doorgeefluik van de gestaalde partijkaders. 1982: Schreuders wordt opgevolgd door Bart Schmidt. 1983: Schmidt (vernieuwingsgezind) krijgt een dolkstoot in de rug van het partijbestuur. 1983-1986: Opvolger Constant Vecht pakt de vernieuwing van De Waarheid subtieler aan, maar partijbemoeienissen doen ook hem de das om. 1986: De CPN verdwijnt uit het parlement, het abonneebestand blijft slinken. Paul Wouters volgt Vecht op. De Waarheid is op sterven na dood. Wouters kan zich met harde bezuinigingen niet verenigen. In 1988 stapt hij op, tezamen met vrijwel de voltallige redactie. 1988: De laatste redactie treedt aan onder Frank Biesboer. 1989: De Berlijnse Muur valt. 1990 (28 april): Bijna niemand wil De Waarheid meer lezen. De laatste editie verschijnt. Het volksdagblad wordt per 1 mei als weekblad Forum voortgezet. 1991 (7 maart): Forum heeft geen lezerspubliek en wordt opgeheven. 1991 (31 december): Officiële opheffing van de CPN. De partijresten zijn al twee jaar daarvoor opgelost in GroenLinks.