Monumentjes voor de toneelcultuur

De laatsten

Met twee stukken van Toneelgroep Amsterdam en een van De Trust werd 1999 afgesloten. Monumentjes voor de toneelcultuur, gedenkwaardige acteerprestaties. Maar ook raadsels. Loek Zonneveld zag hoe ‘De laatsten’ er doorheen werd gejast.

HET WAS EEN publiciteitsstunt van de pr-afdeling van Toneelgroep Amsterdam: de ruim veertig voorstellingen van Mooi weer vandaag (David Storey) zouden ‘een unieke gelegenheid’ zijn om 'deze vier acteurs - die de pensioengerechtigde leeftijd naderen - nog een keer samen op het toneel te zien’. En dat hebben deze vier acteurs, Joop Admiraal, Jacques Commandeur, Kitty Courbois en Sigrid Koetse, geweten: de media hengelden massaal naar interviews met het kwartet. En van Ontbijttelevisie tot Ophef & Vertier, van Algemeen Dagblad tot Het Parool werd het viertal niet moe te verklaren het maar onzin te vinden, van dat 'afscheid’. Weliswaar gaan Koetse en Commandeur in 2000 met pensioen (Admiraal en Courbois volgen in 2002), maar dat betekent slechts dat ze niet meer vast aan een gezelschap verbonden zullen zijn.

Met elkaar spelen zullen ze nog vaak: ze zijn immers - ondanks, of misschien juist dankzij hun verschillende theaterloopbanen - op een mooie manier aan elkaar gewaagd geraakt, met name in die dertien jaar Toneelgroep Amsterdam, waaraan door de aanstaande wisseling van de wacht (Ivo van Hove op de plaats van Gerardjan Rijnders) nu een eind komt. Mooi weer vandaag speelden ze al eerder, in 1993, toen ook in de regie van Titus Muizelaar. Maar deze productie is geen reprise. Zes jaar geleden trokken Admiraal, Courbois, Commandeur en Koetse langs een circuit van kleine tot zeer kleine zaaltjes, met een ’décor’ van wat stoelen en een tafel. Nu gaan ze 42 keer 'de grote bak’ in, in een heus decor (Paul Gallis) en vooral op een andere manier.



MOOI WEER VANDAAG II is een geheel nieuwe voorstelling geworden. David Storey’s productie (uit 1970) speelt in een gesloten psychiatrische inrichting. De structuur van het stuk is vrij eenvoudig: twee mannen (Max en Arnold) komen op en praten wat met elkaar. Daarna gaan ze een stukje wandelen en betreden twee vrouwen (Cathrien en Greta) het speelvlak. Ook zij praten wat en gaan weer af. Er is een derde man (Fred, een stuk jonger dan de rest). Hij zwijgt voornamelijk en sjouwt met stoelen. Dan komen de vier oude personages bij elkaar en ontspint zich een web van vrij groezelige en voornamelijk onderhuids uitgespeelde conflicten en conflictjes.

Er is nauwelijks een verhaal. Hoogstens krijgen we flarden te zien van deze verwaaide, moegebeukte en kapotgetreiterde mensjes. Max is een eenling die rondtobt met een minderwaardigheidscomplex en ver weggedrukte homoseksualiteit. Arnold laat zich voorstaan op een ponteneur dat zo bol staat van opschepperijen dat geen sterveling meer weg weet in het doolhof van zijn 'verhaaltjes’. Hij is waarschijnlijk opgesloten omdat hij in het geniep foezelde met kleine meisjes. Cathriens massages van haar pijnlijke benen zijn net zo hysterisch als haar koketterieën met mannen. En bij Greta zit de levenspijn zo diep dat ze er stijf als een plank en incontinent van is geworden. Bij Fred is een stukje van zijn hersens 'weggehaald’. Met wat hij over heeft poseert hij als het type sportschool-uitsmijter. Maar zelfs met een simpel klapstoeltje raakt hij in een onontwarbare kluwen.

De tekst van Mooi weer vandaag bestaat uit een wagonlading dooddoeners in de trant van 'O ja’ en 'Zeg dat wel’, vermengd met in azijnzuur gedrenkte steken onder de gordel. Het stuk is een vaderlandse toneellegende geworden door een voorstelling uit 1971. Dat is een typische toneelencyclopedie-zin en hij klopt ook niet. Het stuk werd 28 jaar geleden gespeeld door de Haagse Comedie (regie: Karl Guttmann). Met Myra Ward, Anny de Lange, Ko van Dijk en Paul Steenbergen, een bezetting die zó goed was en een voorstelling waar zó Himalaya-hoog tegenop werd gekeken dat niemand zich daarna nog aan Storey’s tekst waagde. Zeer ten onrechte, zoals zes jaar geleden al bleek, en nu nog veel meer.

Toneellegenden bestaan immers alleen in toneelencyclopedieën. Een voorstelling is na iedere toneelavond op zijn mooist vervluchtigd tot een gekoesterde ontroering en na elke serie voorstellingen gewoon helemaal weg.

Van die Haagse Comedie-voorstelling resteert nog slechts een kwartiertje grammofoonplaat. De vergelijking tussen deze versie van Mooi weer vandaag en dat kwartiertje uit de vorige illustreert dat een voorstelling ook nooit een legende kán worden omdat elke nieuwe poging een tekst gestalte te geven haar eigen kijkcode, dictie, speelstijl en ontroering creëert.

De vier acteurs (met de goeddeels zwijgende Vefa Ocal als Fred aan hun zijde) en de altijd aanwezige maar nimmer opdringerige regie van Titus Muizelaar - ze creëren in Mooi weer vandaag monumentjes voor de toneelcultuur waarin ze zijn opgegroeid en groot geworden. En samen bouwen ze een monument voor het zorgvuldig, precies getimede en soms bijna dierlijke acteren waarin het ensemble van Toneelgroep Amsterdam in de voorbije dertien jaar zo goed is geworden. Mooi weer vandaag is in veel opzichten een memorabele toneelgebeurtenis geworden. Geen toneellegende, wel een prachtige voorstelling.





DE PUBLICITEITSAFDELING van De Trust kondigt hun nieuwste voorstelling, De laatsten (Maxim Gorki) in het persbericht als volgt aan: 'Aan de vooravond van de eeuwwisseling scherpt Gorki onze blik op een mogelijke toekomst - de steeds grotere tweedeling in de samenleving die ons te wachten staat. Een samenleving waarin de bovenlaag zich heeft teruggetrokken in een beschermde omgeving, waartegen de onderlaag zich met een toenemende onlust en geweld verzet.’ Nog even afgezien van het belazerde Nederlands rijst hier meteen de vraag: hebben we iets gemist? Of is het departement van volksopvoeding van De Trust bezig ons met een paar onhandige pennenstreken de voorstelling in te kletsen? We schrijven 1905, op straat is de nieuwe tijd een tikje nerveus begonnen, met gescandeerde spreekkoren aanheffende radikalinski’s, die erop los schieten en aanslagen plegen.

Mikpunt van de meest recente aanslag op de oude wereld is de politiechef Ivan Kolomizev. Er is een jonge dader gearresteerd, door Kolomizev persoonlijk aangewezen. Ivans jongste kinderen, Pjotr en Vera, weten zeker dat die jongen niks met de aanslag op hun vader te maken had, een overtuiging waarin ze worden gesteund door hun moeder, Sofja. Wanneer het bezoek wordt aangekondigd van mevrouw Sokolova, de moeder van de jonge radicaal die haar zoon komt vrijpleiten, begint Gorki’s plot te lopen. Zal de politiechef zijn miskleun toegeven (en tegen een zoveelste déconfiture aanlopen), of zal hij de leugen doorzetten, hengelend naar een nieuwe baan als assistent-hoofdofficier van justitie? Twee van zijn kinderen, de dienstklopper Alexander en de ambitieuze doktersvrouw Nadjeschda, geloven in het gelijk van vader Ivan, overigens meer op grond van eigenbelang dan op basis van feiten. De twee jongste kinderen schreeuwen een tikje hulpeloos om een daad van rechtvaardigheid. Het middelste kind, Ljoeba, gelooft helemaal
nergens meer in. Maar zij is dan ook niet echt een kind van Ivan, maar de vrucht van een kortstondige verhouding tussen moeder Sofja en Ivans broer, de doodzieke intellectueel en financiële melkkoe van de familie, Jakov. Als tegen het einde de zieke leugens en het schraperige cynisme de familie Kolomizev totaal hebben overwoekerd, sterft de zachtaardige vredestichter Jakov, kansloos, stil en door niemand opgemerkt. Sofja, die zojuist het ogenschijnlijk niet-corrupte deel van haar nakroost melodramatisch om vergeving heeft gesmeekt, weet er niets anders meer uit te persen dan: 'O, God! Wat een verschrikkelijk leven_’ Einde. Doek.

De laatsten (geschreven in 1910 en geïnspireerd op de 'eerste’ Russische revolutie in 1905, het jaar waarin ook Gorki’s bekendste roman De moeder zich afspeelt) wordt vaak gezien als een draak, maar dat staat nog te bezien. Toegegeven, de plot gaat nogal eens van-dik-hout-zaagt-men-planken en de geschetste personages hebben vaak de subtiliteit van een Black&Decker, maar als geheel biedt De laatsten een trefzekere schets van een welgestelde familie onder revolutionaire hoogspanning. Het stuk heeft echter een subtiele nuancering nodig, en veel tijd. In het eerste excelleert De Trust de laatste tijd sowieso niet meer en tijd heeft regisseur Theu Boermans klaarblijkelijk niet, of niet gehad. Hij gokt op snelheid, hardheid en de botte bijl. Het resultaat is een soort Russische Dallas met de fast forward-knop constant in de aanslag en de volumeregelaar op tien.

De vier bedrijven worden er in twee uur doorheen gejast. Aangezien bij De Trust niet de minste acteurs optreden, levert dat bij vlagen prachtig toneel op. In het vierde bedrijf bijvoorbeeld, als de pressure cooker op z'n heetst is, de tijdschakelaar zijn laatste minuten wegtelt en de bom op ontploffen staat. Wat er dan op de uit hard metaal opgetrokken speelvloer gebeurt is prachtig en spannend om mee te maken: een juweel van spelerschoreografie, volledig sufgelulde mensen die onder extreme druk het achterste van hun tong laten zien. Met daarna de fraaie anticlimax van een weinig heroïsch sterfbed en de valse berusting van de familie-oudste. Het probleem zit in de drie bedrijven die aan al dit moois voorafgaan. Dat komt maar op, dat gaat maar af - om Gerardjan Rijnders’ Liefhebber te citeren, en vrijwel niks dringt echt door. Alle hypocrisie en machteloze wanhoop worden zo grof bij ons naar binnen gemasseerd dat althans deze toeschouwer op een gegeven moment verlangend ging zitten staren naar de in het decor
verwerkte klok. Toegegeven, wat de duiding van het stuk betreft werd niets aan het toeval overgelaten. Wie toneel als panklare invuloefening zoekt, komt bij De laatsten volledig aan zijn trekken.

Zeker, er zijn ook gedenkwaardige acteerprestaties. Halina Reijn is als de 'onechte’ dochter Ljoeba een verademing van trefzekerheid en scherpte. Deze gebochelde Kassandra van de familie Kolomizev is een oase van rust, net als de aan fauteuil, rollator en zuurstoffles gekluisterde Jakov (Bert Geurkink) en de met kalme beheersing opererende moeder Sokolova (Sylvia Poorta). Ze illustreren pijnlijk dat men in het land der blinden al snel die paar eenogen omarmen wil. De overige acteurs spelen ofwel alleen de buitenkant van het personage (en dan duren zelfs twee uur heel erg lang), ofwel ze tonen slechts dat Gorki ook zeer zuinig bepakte soappersonages kon neerzetten (de handenwringende moeder van Anneke Blok bijvoorbeeld). Het middelpuntvliedende centrum van de voorstelling is Jappe Claes, die van de tiran Ivan Kolomizev een ziedende zuiplap maakt, en niet de lepe politicus die in zijn eigen huis de politiestaat wil creëren die buiten de muren zo fel wordt bestreden. Al kijkend herinnerde ik me de voorstelling
die de Duitse regisseuse Andrea Breth in het najaar van 1989 (ja, dát was nog eens een politieke repertoirekeuze!) in Bochum van De laatsten maakte: twee keer zo lang, tien keer zo genuanceerd.



DE PUBLICITEITSAFDELING van Toneelgroep Amsterdam had tegen het einde van het jaar nog iets speciaals voor het publiek: een raadsel. Ik citeer: 'Als er iets te vieren valt naar aanleiding van het millennium dan is dat hoogstens de 2000ste verjaardag van het Christendom. Daarom vindt Toneelgroep Amsterdam Heiner Müllers Kwartet een uitgelezen stuk om eind 1999 te spelen.’
Het zal diepzinnig bedoeld zijn, maar ik snap het niet. Of betreft het hier een verwijzing naar Cholderlos de Laclos’ brievenroman Les liaisons dangereuses (1782), waar Müllers Kwartet op is gebaseerd? Laclos was een dubbelzinnige moralist, in die zin dat hij in zijn brievenroman het kwaad tot maat van alle dingen verhief, als een verkapte aanval op de voze hypocrisie onder de klamme korsetten en de zweterige pofbroeken van het pre-revolutionaire adeldom. Kwartet van Heiner Müller gaat echter verder dan dat verkapte moralisme.

Het is een eindspel (locatie: bunker na de Derde Wereldoorlog) waar goed en kwaad als morele categorieën niet meer tellen. Het is een spel van intriges waarin de markiezin de Merteuil en vicomte de Valmont hun aftakeling bezweren. Ze spelen zichzelf, elkaar, en ook nog eens twee dames, een kwezel en een maagd. De man is machteloos tegenover de seksualiteit van de vrouw, hij strompelt (om Müllers andere veel gespeelde tekst, Hamletmachine te citeren) 'van gat tot gat in de richting van het laatste gat’. De vrouw 'stoot kinderen uit tegen de opmars der wormen’, en baart daarna alleen nog maar verbaal en feitelijk gif. Merteuil: 'U bent niet te koud voor de hel, als ik op onze spelletjes in bed mag afgaan. Zó goed liegt geen vlees jonger dan veertig. En wat het plebs zelfmoord noemt is de kroon op de onanie.’ De markiezin is oppermachtig, zij doodt de graaf. Maar zíj speelt op dat moment hém, en hij is eindelijk vrouw geworden, terwijl hij sterft als zichzelf: 'Overigens ben ik nog steeds ingenomen met mijzelf. Dat onaneert nog met de wormen.’ Merteuil beantwoordt het koude sterven met de slottekst: 'Dood van een hoer. Nu zijn wij louter kanker, mijn geliefde.’

De voorstelling door Toneelgroep Amsterdam - regie: Gerardjan Rijnders en Lineke Rijxman, spel: Marieke Heebink (Merteuil) en Gerardjan Rijnders (Valmont) - is een proeve van eenvoud. Een schaars belichte, zwarte ruimte, naar achteren toe steeds benauwder. Voorin een stoel (rug zaal) en een tafeltje met wijn en twee glazen. Achterin een chaise longue met een rood fluwelen kleed erover gedrapeerd. Daar opent Heebink het kwartetspel in haar eentje, de grijze kimono glijdt langzaam van haar naakte lijf. Rijnders kijkt vanachter het tafeltje toe, gehuld in een blauwe kimono. Langzaam naderen ze elkaar, spelen hun spel,
jongleren met prachtig sarrende volzinnen, ontkleden zichzelf en elkaar, eindigen in een lang volgehouden pose, gestileerde afdruk van copulatie en kortstondige seksuele bevrediging, een pose die eruitziet als een piëta. De met een zinnelijk genot gespeelde teksten en de eenvoudige elegantie in gebaren en houdingen lijken net twee sporen van eenzelfde band - ze lopen naast elkaar en kunnen afzonde
rlijk genoten worden. De woorden en zinnen zijn de dragers van inktzwarte mededelingen, de sierlijkheid van de lijven vertelt een eigen verhaal.

Kwartet is daarin ook een theatraal statement van auteur/acteur/regisseur Gerardjan Rijnders: spelen en regisseren is in de allereerste plaats vorm, een credo dat hij eerder dit seizoen weldadig helder presenteerde in Corneilles De Cid. In Marieke Heebink vindt Rijnders een goede partner, zoals een aantal jaren geleden al eens gebeurde in het maar kort gespeelde Orgie van Pasolini, ook zo eenvoudig, koud, kil en keelsnoerend helder. Dat Müller, met zijn nadruk op de schoonheid van de vorm als een utopie die kracht kan schenken in Rijnders een geestverwant heeft gevonden, wisten we al sinds die andere, door de artistiek leider van TGA gespeelde Müller-tekst: Beeldbeschrijving. Misschien een idee om die tekst en Kwartet verderop in het seizoen nog eens gecombineerd te herhalen. Deze bescheiden voorstelling (een klein uur) is nu al meer dan de moeite van de gang naar het theater waard.




Toneelgroep Amsterdam speelt Mooi weer vandaag tot 23 mei (020-5237800). Kwartet is van 11-22 januari te zien in het Transformatorhuis (020-6279070). De Trust speelt De laatsten nog tot 4 maart in hun eigen theater in Amsterdam (020-5205310).