PATRICK MODIANO, DE HORIZON

De levens die je niet geleefd hebt

Al in de openingszinnen van zijn nieuwe roman De horizon ontvouwt Patrick Modiano de thematiek waar hij nu al meer dan veertig jaar op varieert: ‘Sinds enige tijd dacht Bosmans vaak terug aan bepaalde voorvallen uit zijn jeugd, bepaalde vluchtige ontmoetingen, naamloze gezichten, warrige, abrupt afgebroken episoden. Het stamde allemaal uit een ver verleden, maar doordat ze niet met de rest van zijn leven waren verbonden, bleven al die losse scènes in het luchtledige hangen, in een eeuwig heden. Op de vragen die ze altijd weer bij hem opriepen, zou hij nooit antwoord krijgen. (…) Het duizelde hem wanneer hij bedacht wat er had kunnen gebeuren en nooit was gebeurd.’
Zijn personages zijn detectives van hun geschiedenis, altijd op zoek naar de losse eindjes van hun verleden, de onbeproefde of onvoltooide mogelijkheden, steeds weer tegen het decor van Parijs waar straten, metrostations en cafés houvast bieden bij de reconstructie van het verleden. Zijn romantitels spreken boekdelen: Verloren wijk, Zondagen in augustus, In het café van de verloren jeugd, Onbekende vrouwen. Wie zich in melancholie wil wentelen, kan nergens beter terecht dan bij Modiano.
In De horizon wordt Jean Bosmans, een Parijse schrijver werkzaam in een nauwelijks bezochte boekhandel, teruggeworpen op de dagen die hij veertig jaar geleden doorbracht met Margaret Le Coz, tot zij plotseling door nooit opgehelderde omstandigheden uit zijn leven verdween (een terugkerend motief bij Modiano). Jean en Margaret, allebei begin twintig, zijn verweesde figuren, getekend door een liefdeloze kindertijd, zonder vaste grond onder hun voeten, buitenstaanders op zoek naar geborgenheid. Voor Margaret, die na allerlei omzwervingen sinds kort in Parijs woont, is Jean haar enige anker. Op haar kamer in de voorstad Auteuil werkt hij aan zijn eerste roman.
Beiden worden achtervolgd: Margaret door een hardnekkige stalker, Jean door zijn moeder en haar nieuwe man ('de uitgetreden priester’), die steeds weer opduiken in de straten van Parijs om hem op een agressieve manier om geld te vragen. Het zijn de spoken uit hun verleden die ze zouden willen afschudden 'om nieuwe horizonnen te verkennen’.
In de terugblik van Jean blijven de tijdsaanduidingen vaag ('Na verloop van tijd’, 'Op een avond’) , vallen de tijden over elkaar heen ('Het was hetzelfde moment van de avond waarop hij vroeger uit de metro kwam, en hetzelfde jaargetijde, alsof hij in diezelfde late nazomer liep’). Zoals altijd bij Modiano lijkt de tijd niet meer te bestaan, of stil te staan in 'een eeuwig heden’.
Jean beseft dat hij Margaret al eerder had kunnen ontmoeten. In dezelfde wijk waar hij zijn manuscript liet uittikken, verbleef zij aanvankelijk in een hotel. Het is een herinnering van een beginnende schrijver die de belofte in zich voelt: 'Hij had het gevoel een tweesprong in zijn leven te hebben bereikt, of beter gezegd een rand waar hij van af kon springen, de toekomst in. Voor het eerst had hij het woord “toekomst” in zijn hoofd, en nog een ander woord: de horizon. Op zulke avonden leken de stille, verlaten straten van die wijk op vluchtlijnen die allemaal uitkwamen op de toekomst en de HORIZON.’ Als hij twintig jaar later voor de deur van haar hotel staat, verbeeldt hij zich dat hij maar naar binnen hoefde te gaan en naar het nummer van haar kamer hoefde te vragen of hun leven zou zich weer hernemen.
Het is een van de geheimen van Modiano’s meesterschap hoe hij zo'n euforisch moment van belofte evoceert. Met eenvoudige middelen weet hij een geheimzinnige sfeer te creëren. Alsof het een droom is die werkelijker is dan de werkelijkheid.
Zijn romans waren altijd uitsluitend naar het verleden gericht, doortrokken van een op zijn minst melancholiek, maar vaker droefgeestig besef dat je dat verleden nooit van je af kunt schudden. In De horizon is misschien wel voor het eerst sprake van een glimp van hoop. Uiteindelijk reist Jean naar Berlijn, de stad waar Margaret veertig jaar eerder halsoverkop met de nachttrein naartoe is gevlucht. Kijkend naar de lege trams die tot diep in de nacht de stad doorkruisen, bedenkt hij 'dat hij alleen maar op goed geluk in een van die trams hoefde te stappen, dan zou hij Margaret vanzelf ontmoeten’.
Op de drempel van die ontmoeting laat Modiano je als het ware ontwaken uit een droom. Mensen die spoorloos uit je leven zijn verdwenen, doemen weer op aan de horizon. Het duizelt je wanneer je bedenkt wat er had kunnen gebeuren. Al die levens die je niet geleefd hebt, maar die ook een reële mogelijkheid waren geweest.
Opnieuw raakt Modiano aan het diep menselijke verlangen om je leven tot een geheel te maken. Die horizon bestaat vermoedelijk alleen op papier. Dat moet de motor zijn achter dit obsessieve schrijverschap, dat in al z'n monomanie nooit verveelt.

PATRICK MODIANO
DE HORIZON
Vertaald door Maarten Elzinga, Querido, 164 blz., € 18,90