De lobbymachine draait op volle toeren

Verkiezingen, formatie, regeringsverklaringen: het zijnhoogtijdagen voor de lobbyisten van de nationale belangengroepen. Zijn zij tevreden over de geboekte resultaten? ‘Een kwestie van volhouden’

HET WERKT. Zeggen ze. Kok nam het advies van de hoogleraren Van der Zwan en Entzinger over het verplichte inburgeringscontract voor migranten regelrecht op in het regeerakkoord. Of neem de student, geciteerd in de Volkskrant, die Aad Nuis bewerkte: ‘Ik kan in het verkiezingsprogramma van D66 teruglezen dat Nuis door onze discussieavond van mening is veranderd.’ Meer dan vierhonderd ongevraagde adviezen ontving Algemene Zaken de afgelopen weken. Gericht aan de informateurs en de formateur. Van een persoonlijk briefje tot een nauwgezet geconcipieerd voorstel voor een hele passage in het regeerakkoord. Ook in de 111 formatiedagen na de stembusgang dongen de lobbyisten openlijk naar invloed op het regeringsbeleid.
'We hebben een groot relatienetwerk van politici en ambtenaren’, zegt T.Middelkoop, directeur van de Nederlandse Export Combinatie (vijfhonderd ondernemingen). 'Daarmee hebben we doorlopend contact. Maar zo'n informatiepoging is de ideale gelegenheid om veranderingen teweeg tebrengen.’
'Iets regelt zichzelf niet’, zegt W. ter Hart van de Vereniging Nederlandse Scheepsbouw Industrie. 'Onze eisen zijn al jaren bekend. Toch moet je enorm oppassen dat je tijdens die formatie niet onverhoopt op achterstand wordt gezet. Je doet er beter aan preventief te werken.’
Het is directer, weet K. Voetberg van de Vereniging Natuurmonumenten. 'Er zit geen filter tussen, geen vertaalslag van partijprogramma’s. Juist dan geldt: invloed.’
Greenpeace schreef eerst de informateurs aan: 'Je weet dan tenminste dat je in de pijplijn zit.’ Omdat de onderhandelaars voortdurend zwenken moet je attent blijven, je standpunt opnieuw duidelijk maken, weet perschef J. Mourits van de rooms-katholieke Bisschoppenconferentie. 'Om consistent en helder te blijven. Niet alleen voor de politiek - het advies is tegelijkertijd gericht aan onze achterban. Je laat zien dat het episcopaat zich manifesteert.’
De verzamelde adviezen bij Algemene Zaken zijn traditiegetrouw veelzijdig. De toon is vaak onheilspellend. De Raad voor de Volkshuisvesting voorziet 'maatschappelijke onrust’ door het oplopende woningtekort. Volgens de ANWB komt 'de leefbaarheid van Nederland’ in gevaar door de voortdurende afname van recreatiemogelijkheden. De advocatuur hekelt de politieke waan van de dag bij de wetgeving. 'Prominenten uit de landbouw’ eisen een half miljard extra voor landbouw en natuur, en 'iemand die dit niet accepteert is gek’.Bezuinigingen op hoger beroepsonderwijs, zo stelt de HBO-raad, 'leggen de bijl aan de wortels van onze welvaart’. En Bram Peper ijlt met een brandbrief de opstand in de steden vooruit: Amsterdam, Den Haag, Utrecht en Rotterdam willen een deltaplan en een 'projectminister’ tegen 'randstedelijke verloedering’.
'ZE WETEN ALLEMAAL heel precies wat ze willen’, zegt Arend Hilhorst, persoonlijk secretaris van Kok op Financien. Hij assisteerde hem ook in de formatievertrekken van de Eerste Kamer. 'Kok kennende, heeft hij ze allemaal bekeken. Toch is de invloed van die adviezen niet groot, denk ik. Niet uit onachtzaamheid, maar bijna alles is hem wel bekend uit de departementsdossiers.’
De honderden zelfopgeworpen adviseurs beseften terdege dat hun aanbevelingen concurreren met de verkiezingsprogramma’s van PvdA, VVD en D66. Of met de door Kok opgevraagde adviezen en, vooral, met zijn eigen denkbeelden. En dan waren er nog de opgevraagde berekeningen van financieel-economische instituten alshet CPB en de SER, en de dwingende Europese economische context.
Zelf noemen lobbyisten de waarschuwingen van vertrekkende ministers invloedrijk (D'Ancona: 'Ga niet te ver’, Andriessen: 'Lastenverlichting!’). En allen beklagen ze zich over de macht van het kafkaeske labyrint van de partementen, dat bij de opgelegde stilte aan de onderhandelaars dezer dagen zo hoorbaar ademde. In een ongevraagd advies riepen topambtenaren de informateurs in mei op om 21 miljard te bezuinigen. Dat beperkte onmiddellijkde ruimte voor onze adviezen, oordelen de belangengroepen.
Binnen die smalle marges bepleiten zij hun gelijk. Maar hoeveel van die buitenparlementaire invloed van de lobbymachine beklijfde in het akkoord? 'Het effect is nooit direct aan jezelf toe te schrijven’, zegt een oudere lobbyistuit de auto-industrie. 'Al doe je dat in het begin wel. Je hebt in Nederland nooit het monopolie. Zo'n advies Van der Zwan/Entzinger, dat vindt pas gehoor na talloze discussies in het veld. Andere organisaties en ambtenaren achter de schermen hebben de weg ervoor geplaveid. Van der Zwan is heus geen pionier.’
'Op macro-economisch niveau wenden de werkgeversorganisaties zich namens onstot het kabinet. Wij opereren op een ander niveau, met meer branchespecifieke adviezen’, aldus L. Hageman van de Verenigde Nederlandse Scheepsbouw Industrie. 'Die strategie heeft zeker effect gehad: de staatssteun voor de scheepsbouw blijft. En ook het vorige kabinet, met name minister Andriessen, heeft ons niet in de steek gelaten.’
'Er is inhoudelijk niets van onze eisen overgekomen’, treurt een woordvoerder van de georganiseerde sportverenigingen (4,5 miljoen leden, 30.000verenigingen). Het is hun eerste formatie. Op het laatste moment, 'tijdens het mannetje-vrouwtje zoeken’, schreef voorzitter Huibregtsen de formateur om het woord 'sport’ in de naamvoering te accentueren. 'Dat kon. Het was een goed idee en het kostte geen extra geld’, zo verklaart Koks secretaris Hilhorst denaamswijziging van WVC naar 'Volksgezondheid, Welzijn & Sport’.
Nol Vermolen, beleidsmedewerker van Vluchtelingenwerk, werd dezer dagen geraadpleegd door PvdA-onderhandelaar Melkert. Winst noemt hij dat in het regeerakkoord Justitie coordinatiepunt voor migratie is geworden. 'Daar pleit je dan maanden en maanden voor.’ En het hoger beroep in asielprocedures, dat Hirsch Ballin schrapte, is terug. Het 'restrictieve asielbeleid’ daarentegen blijft onveranderd. 'Het is een heel schimmig spel. Echte omslagen zie je nooit, ook in 1989 zag je die niet. Er wordt openlijk gelobbyd, en ja, dat heeft zeker enig effect. Maar alleen door hen continu aan te spreken krijg je iets gedaan. Een briefje tijdens de formatie heeft heel weinig gewicht.’
HET REGEERAKKOORD noemt ruim 16,7 miljard aan bezuinigingen en 3,8 miljard voor nieuwe bestedingen. De woningsector kreeg daarvan vijftienduizend extra woningen. Te weinig, vindt J. G. van Harten van de Nationale Woningraad. 'Enof het meer dan symbolische waarde heeft, moet maar worden afgewacht. Toch is het signaal dat wij al een aantal jaren geven, namelijk dat er te weinig huizen worden gebouwd, kennelijk opgepikt. Regeerakkoorden zijn overigens niet heilig: daar wordt bij de nadere invulling verder over onderhandeld.’
'Als het episcopaat zich tot de politiek richt, gaat het zelden om een procentje eraf’, zegt episcopaat-woordvoerder Mourits. 'Bij kerkleiders gaathet om het mensbeeld achter de besluiten. Is dat niet eenduidig, dan doen we suggesties.’ In het verleden spraken zij kamerleden, ongeacht hun politieke kleur, aan op hun katholiciteit. Nu spreken de bisschoppen direct met de grote partijen zelf. 'In het euthanasiedebat hebben we om een voorafgaand onderzoek gevraagd. Je kent de invloed niet, maar dat heeft niet averechts gewerkt.’ Nu bepleitten de bisschoppen bij de formateur een einde te maken aan de structurele armoede in Nederland, die ze 'erfelijk kwaad’ noemden. En riepen ze op tot 'herziening van het economisch systeem’. Maar daarvan is in het regeerakkoord niet veel teruggevonden.
'Het is een kwestie van volhouden’, zegt Middelkoop namens de exporteurs. De loonkostenmatiging kon strakker, vindt hij. Maar 'je moet je niet blind starenop de formatie; het hoeft niet nu meteen te komen. Tot nu toe is het akkoord ingegeven door politieke wensen: ze willen en bezuinigingen en welvaart. Straks komt de realiteit om de hoek kijken. Dan praten wij verder. Vijftien jaar geleden wilden we een staatssecretaris voor de export. Die is er ookgekomen.’
C. Burgersdijk van de American Chamber of Commerce weet dat het Amerikaanse bedrijfsleven nog altijd niet gecharmeerd is van de regelgeving en de hogeloonkosten in Nederland. 'Ik dacht: wacht eerst af voordat je met je balboekje naar voren stormt. In 1989 was de situatie helder, nu niet. Onze invloed ligt meer in de langdurige contacten. Het is als een lange junglereis: je moet af en toe een ravijn over. Dan moet je er zijn en adviseren. Die tactiek werpt indirect vruchten af. Kijk bijvoorbeeld naar de loonkostenvoorstellen.’
Veel adviseurs verkiezen de luwte boven juich- of jammerkreten over het regeerakkoord. Een vakbondswoordvoerder: 'Het is toch heel opvallend dat de havenbedrijven, de petrochemie, de baggeraars, eigenlijk de hele dienstverlenende sector - toch de backbone van Nederland - tijdens de formatiezelden openlijk van zich laat horen. Die moeten die publiciteit niet zo, maar ze worden absoluut gehoord in Den Haag.’ Zij zijn verweven met departementen in Den Haag en met 'het veld’. Hun overleg is geinstitutionaliseerd, ze hebben soms dagelijks contact. 'Kabinetsformaties zijn voor zulke organisaties slechts een incident in een lange reeks onderhandelingen’, ondervond J. van Mierlo, die onderzoek deed naar de invloed van pressiegroepen in de politiek.'Wetgeving duurt tien, twintig jaar. Daarin valt altijd opnieuw te onderhandelen, want de omstandigheden veranderen. Je begint vaak bij deambtenaar. Daarnaast zijn er persoonlijke contacten met fractiedeskundigen op congressen en borrels. Men blijkt meerdere kanalen tegelijkertijd te benutten.’ Van Mierlo constateerde door de verkokering en specialisering voortdurende kruisbestuiving: ambtenaren en belangenvertegenwoordigers wisselen gemakkelijk van positie.
'Laatst’, zo memoreert Vermolen van Vluchtelingenwerk, 'was ik bij Justitie,en zag ik in de gang vier mensen die bij ons vandaan kwamen. Dat garandeert niet direct invloed, maar onze zienswijzen zijn daar natuurlijk bekend.’ Het informele circuit biedt veel mogelijkheden. G. Beydals namens de sociale advocatuur: 'Het een kan niet zonder het ander, informele contacten horen erbij. Je doet niet even zaken met een kamerlid. Je bouwt een vertrouwensrelatie op.’
Ze hebben allen contacten met kamerleden, fractiemedewerkers, ambtenaren en hoge ambtenaren. Toch gaat het kennelijk ook om het gewicht van de contactenen het gekozen moment. Zo werd het Fonds voor de Letteren lelijk verrast door de begrote bezuinigingen. P. van der Veen: 'Onze gesprekspartners, ambtenaren op WVC, wisten ook van niets. Op hoog ambtelijk niveau hebben ze ons welgehoord. Die hadden iets kunnen laten weten, maar ze hielden hun mond.’
Bevelhebber luitenant-generaal Couzy en chef-defensiestaf Van der Vlis mengden zich luid in de formatie-onderhandelingen. Uitvoering van de Prioriteitennota onder de last van 914 miljoen aan bezuinigingen noemden zij onverenigbaar.Maar hun inbraakpoging werkte juist averechts. 'Dat bedrag circuleerde al heellang op het ministerie en dat is door hun uitspraken niet gedaald’, zegt J.Schoenman namens Maatschappij & Krijgsmacht. 'Het moment was totaal verkeerd gekozen.’ Goed ingevoerde ambtenaren zijn kennelijk nog geen lobbyisten met intuitie.
STAATSRECHTSGELEERDEN opperden voorheen nog wel eens bezwaren tegen deze hausse van beinvloedingspogingen tijdens de formatie. Het door kiezers afgegeven politieke mandaat wordt door lobbyisten in hun ogen gebruuskeerd. Maar tegenwoordig roept nog slechts een enkeling om zuiverheid. 'Feitelijk wordt daar niet meer over gediscussieerd’, zegt professor J. van den Heuvel, hoogleraar politicologie. 'Ik weet niet waar staat dat het niet mag’, stelt J.van der Heiden namens het Interprovinciaal Overleg. 'We zijn burgers en hebben vrijheid van meningsuiting, ook tijdens de formatie.’ Professor J. J. A.Thomassen: 'Er is niets geregeld, er zijn geen codes. Staatsrechtelijk is er niets op af te dingen. Mijn bezwaar is de voortdurende onduidelijkheid door die verkozen geslotenheid: hoe langer de formateur het publiek in het ongewisse laat, hoe groter de invloed van belangengroepen in de coulissenis.’
'De partijen besluiten op hoofdlijnen. En ons gaat het juist om heel gedetailleerde zaken, zoals de effecten van een snelheidsbegrenzer. Die staan niet in zo'n akkoord of partijprogram. Maar als de werkgelegenheid er door overheidsmaatregelen aan gaat, laat je dat toch nooit passeren’, oordeelt H.Koeleman van Transport en Logistiek Nederland (7.000 bedrijven, 13 miljard omzet, 110.000 medewerkers).
'De huidige praktijk is juist heel democratisch’, betoogt professor Van den Heuvel. 'Het kabinetsstandpunt wijzigt in die vier jaar vaak dramatisch. Daarop inspelen is dan een heel goede zaak. Het is een beginsel van behoorlijkbestuur dat de regering zich goed informeert.’ Bovendien laten de kamerleden, ministers en fractiemedewerkers zich graag door de lobby’s voorlichten, zo concludeerde professor M. van Schendelen in De geachte afgevaardigde, een onderzoek onder kamerleden. En zij spannen zich soms graag in voor de lobby’s.'Voor het VNO heb ik toen verschillende amendementen ingediend’, vertelt een anoniem gehouden kamerlid in De geachte afgevaardigde.
Kent het Binnenhof ook de zogeheten 'questions for cash’? Die term verwijst naar de bereidheid onder Britse Conservatieven om tegen betaling hun parlementaire bevoegdheden aan te wenden voor buitenstaanders, zoals de Sunday Times in juli onthulde. De benaderde Nederlandse lobbyisten zeggen geen gevalte kennen. De persoonlijke benadering (brief, bezoek), concluderen kamerleden in het onderzoek, is de meest kansrijke. 'Absoluut, absoluut’, weet transportlobbyist Koeleman. Vorig jaar werden zestig kamerleden persoonlijk door transporteurs opgehaald en in de cabine bijgepraat over de wurgende accijnsverhoging. 'Kamerleden, ook deskundigen, bleken de exacte uitwerking daarvan voor zo'n bedrijf niet te kennen.’ De Kamerleden kwamen daarop met het voorstel de accijnsverhoging te compenseren. 'Het is toch geen manipulatie als we onze belangen overbrengen? Ze hoeven toch niet mee te gaan. Enkelen hebben geweigerd.’
NA EEN GRONDIGE analyse van het regeerakkoord zijn de adviseurs weer aan het werk getogen. Want 'beleid is een continu proces’. De volgende stap is de regeringsverklaring. Het Fonds voor de Letteren hoopt de bezuinigingen daarin alsnog af te zwakken. 'We hopen op Aad Nuis. Als dat niet lukt, wordt het een heel vervelende start.’ Anderen schiften archiefmateriaal op intentieverklaringen van de huidige bewindslieden. 'Wij zullen ze zeker op hun ideeen aanspreken.’ Greenpeace begint met een intensieve lobbyronde ondernieuwe kamerleden. En de bisschoppenconferentie overweegt toch weer om kamerleden en ministers op hun katholieke afkomst aan te spreken.
De meest invloedrijke, anonieme lobbyisten daarentegen liggen voor. Zij kennen zelfs de tekstwijzigingen al van 'hun’ paragraaf in Koks verklaring. 'Let maar op’, zeggen ze triomfantelijk.