Toneel: The Normal Heart

De loopgraven

Ik pak ze er soms bij, de essays die Gerrit Komrij in 1980 publiceert onder de titel ‘Van de verkante keer’ in zijn bundel Averechts. Hij beschrijft de voors en tegens van de homo’s die in de loop van de vrijgevochten jaren zeventig het scheldwoord flikker als geuzennaam invoeren en ‘het geheupwieg, het gegiechel en de lippenstift uit de oude doos halen.

Ze confronteren de meerderheid met haar eigen sjablonen. Ze gedragen zich als joden met een feestneus, als indianen die ugge … ugge … kuchen, als pedofielen met een ijscokar.’ Komrij houdt bij al te uitbundige flikker­flierefluiterij de vinger aan de pols: ‘Tolerantie komt met vlagen, de tolerantie van gisteren is de onverdraagzaamheid van morgen.’ Aids wordt snel daarna de lakmoesproef. En dat hebben we geweten.

Over de uitbraak van de geheimzinnige homoziekte gaat het toneelstuk The Normal Heart van Larry Kramer, dat al in 1985 in New York wordt opgevoerd en dat onlangs aan een tweede leven is begonnen, nu ook in Nederland, in een productie van Opus One (regie: Job Gosschalk). We herbeleven de uitbraak van de ‘flikkerpest’ via de verbijsterde blik van de gedeeltelijk verzonnen antiheld Ned Weeks, zijn actievoerders en de vrouwelijke arts Emma Brookner, die de eerste slachtoffers in haar spreekkamer krijgt. Kramers stuk viel destijds in de kringen van de Gay Liberation-beweging glad verkeerd. Zij werden immers rechtstreeks aangesproken op hun fixatie op seksuele vrijheid.

Ned Weeks betoogt in het toneelstuk: ‘Daarmee hebben ze hun handtekening gezet onder onze dood. Waarom vochten ze indertijd niet voor ons recht om te trouwen? In plaats van al die strijd voor promiscuïteit? Wat homo’s nu moeten doen is erkenning eisen voor een cultuur die niet louter seksueel is. Wanneer ons bestaan wordt teruggebracht tot een fixatie op onze pik, dan drukt die fixatie ons letterlijk dood.’ Arts Emma Brookner formuleert het in het stuk net iets bondiger: ‘Huur een pornofilm, gebruik je handen en hou op met dat onverantwoorde rondneuken.’ Het waren ongemakkelijke teksten in de tijd waarin de ‘roze zater­dagen’ werden uitgevonden.

Dat ongemak maakt als briljante retorica ruimschoots deel uit van de voorstelling The Normal Heart. Die in de kern gaat over de hoge prijs van het verzwijgen, over de dubbele moraal van een vrije samenleving waarin alles kan als je het maar niet bij de naam noemt. Ook toen werd Larry Kramer aangevallen op zijn vermeende vergelijking van aids met de holocaust. Staat er niet. Zijn argumentatie gaat over het wegkijken, waar de Amerikaanse autoriteiten meesters in waren en zijn. De voorstelling van Opus One is effectief en goed, mooi documentair theater met pittig gedoseerde humor in voorbeeldige dialogen. Gosschalk heeft de eenvoud gezocht en daar een team van sterke spelers bij gevonden. Onder wie een op de rand van pathos argumenterende Frederik Brom als Ned Weeks, Freek Bartels als de journalist die almaar niet mee wil vechten en zelf wordt geveld, Henriëtte Tol als broodnuchter redenerende dr. Emma Brookner, Jelle de Jong die demonstreert hoe gek je kunt worden van de waarheid als niemand die onder ogen wil zien.

Komrij was in 1980 dol op de nieuwe flikkerbewegingen. ‘Zolang de loopgraven maar blijven’, voegde hij daar gecursiveerd aan toe. ‘Want de loopgraven, die zullen ze nog hard nodig hebben, zodra de uitslagen van de tolerantietests bekend worden.’


The Normal Heart t/m 11 augustus in DeLaMar, Amsterdam