Commissievoorzitter Ursula Von der Leyen voor haar ‘State of the Union’-toespraak aan het Europees Parlement. Straatsburg, Frankrijk - 14 september 2022. © European Union / EP / UPI / Shutterstock

‘Vandaag heeft moed een naam, en die naam is Oekraïne.’ Op 14 september 2022 in de vroege ochtend hijst Ursula von der Leyen zich in een zwarte broek met daar boven een top en blazer in de kleuren van de Oekraïense vlag: hardgeel en hardblauw. Het is tijd voor de jaarlijkse State of the European Union, waarin ze de toestand van de Europese Unie bespreekt. Speciale gast: Olena Zelenska, vrouw-van. Moeiteloos schakelend tussen Engels, Duits en Frans spreekt Von der Leyen het Europees parlement in Straatsburg toe.

‘Nooit eerder werd in dit parlement over de staat van onze Unie gedebatteerd terwijl er op Europese bodem een oorlog woedde’, begint ze. ‘Vijftien jaar geleden, tijdens de financiële crisis, kostte het ons jaren om oplossingen te vinden. Toen de pandemie toesloeg kostte het ons slechts weken. Toen de Russische troepen dit jaar de grens met Oekraïne overstaken was onze respons eensgezind, vastberaden en onmiddellijk.’

Rusland voert niet alleen oorlog tegen Oekraïne, stelt Von der Leyen. ‘Ook tegen onze waarden, onze toekomst – en tegen onze energievoorziening.’ Door de verstoorde Russische gasleveringen schieten de prijzen de lucht in. Gas is meer dan tien keer zo duur als vóór de pandemie. Haar missie: Europa de winter door loodsen en onafhankelijk maken van Russisch gas. Ze is aardig op weg: vorig jaar kwam veertig procent van al het geïmporteerde gas uit Rusland, inmiddels is dat nog maar zo’n 7,5 procent. De energievoorstellen: het afromen van winsten van elektriciteitsbedrijven, een ‘solidariteitsbijdrage’ van gas- en oliebedrijven en een prijsplafond op Russisch gas. Daarnaast speelt de vraag of de prijs voor elektriciteit kan worden losgekoppeld van de gasprijs.

In december is Von der Leyen (1958) drie jaar voorzitter van de Europese Commissie, met nog twee jaar te gaan. In die jaren struikelde Europa van de ene crisis in de andere. Ze oogstte lof met de gezamenlijke aankoop van vaccins en door haar snelle handelen aan het begin van de Russische invasie in Oekraïne. Maar de laatste maanden is er ook kritiek. Vooral haar leiderschapsstijl ligt onder vuur.

Op 8 april 2022, zes weken na de Russische inval in Oekraïne, staat Ursula von der Leyen achter een katheder in Kyiv. ‘Dear Volodymyr’, steekt ze van wal tegen de Oekraïense president. ‘Oekraïne behoort tot de Europese familie. We hebben uw verzoek luid en duidelijk gehoord.’ Ze kondigt zware sancties tegen Rusland aan, en wapens en financiële hulp voor Oekraïne. Ook belooft ze goede opvang van Oekraïense vluchtelingen en een versnelde toetreding tot de Europese Unie.

Ze is de eerste grote Europese leider die Kyiv aandoet. Boris Johnson brengt later in april een verrassingsbezoek en komt opnieuw in juni en augustus om de aandacht van de malaise in eigen land af te leiden. Jill Biden is er op moederdag in mei en Emmanuel Macron, Olaf Scholz en Mario Draghi komen in juni. Mark Rutte volgt in juli.

Von der Leyens vroege bezoek is geen toeval. In de maanden voorafgaand aan de oorlog is haar Brusselse team, dat voor een groot deel bestaat uit Duitsers, al hard in de weer met eventuele Russische sanctiepakketten. Door deze inspanningen is het mogelijk om al een dag vóór de Russische inval tegoeden van Doema-leden te bevriezen en reisverboden op te leggen.

‘In deze enveloppe, dear Volodymyr, zit een belangrijke stap op weg naar het EU-lidmaatschap’, vervolgt Von der Leyen, terwijl ze president Zelensky een plastic mapje overhandigt met daarop zowel de Europese als de Oekraïense vlag. ‘Hier begint uw weg naar de Europese Unie.’ ‘We hebben onze antwoorden over een week klaar’, grapt Zelensky terug. Ook op het gezicht van Von der Leyen verschijnt een glimlach.

Ondertussen krabben politieke leiders in de Europese hoofdsteden zich achter de oren. Een versnelde Oekraïense EU-toetreding, willen ze dat wel? Met welk mandaat heeft Von der Leyen deze handreiking gedaan? Lang niet alle landen, waaronder Nederland, zijn te spreken over het plan. Veel landen waren niet eens op de hoogte gesteld van de snelle treinrit van Von der Leyen naar Kyiv.

Von der Leyen heeft het lastiger met de recente crisis: het complexe energievraagstuk

De kritiek verstomt snel. In juni steunt het Europees parlement de aanvraag en stemmen de Europese lidstaten unaniem in met het kandidaat-lidmaatschap aan Oekraïne. Tegenstribbelende leiders, zoals Mark Rutte, slikken hun woorden in. Von der Leyen heeft Europa achter haar plan geschaard.

Dat brede draagvlak was er geenszins bij haar aantreden in 2019. Het Europese Parlement sleepte de messen omdat het Spitzenkandidaten-systeem aan de kant was geschoven. De Europese Volkspartij (evp) behaalde de meeste stemmen en de lijsttrekker van de Europese christen-democraten had automatisch de commissievoorzitter moeten worden. Maar Emmanuel Macron vond de Duitser Manfred Weber een politiek lichtgewicht en dus ongeschikt. ‘Het parlement was not amused’, legt William Drozdiak, Europa-expert bij het Wilson Center, uit, ‘en niet van plan dit Frans-Duitse een-tweetje zomaar het hoogste Brusselse ambt te laten bekleden.’ Aan Von der Leyen de taak het parlement voor zich te winnen. Een uitdaging, want de term ‘German Ice Queen’ viel. ‘Een gladde, omhooggevallen telg uit Europa’s elite’, zo omschreef The Economist haar. Ze zou een technocraat zijn, zonder politieke smoel. Het laatste wat Europa op dat moment kon gebruiken.

‘Ik wil een verhaal vertellen over perspectief’, begon Von der Leyen op 16 juli 2019 haar speech. ‘Vier jaar geleden had ik het geluk een negentienjarige vluchteling uit Syrië in mijn gezin te verwelkomen. Hij was diep getekend door de burgeroorlog’, vervolgde ze. ‘Nu spreekt hij vloeiend Duits, Engels en Arabisch. Overdag is hij gemeenschapsleider en ’s nachts student voor zijn middelbareschooldiploma. Hij is een inspiratie voor ons allemaal. Op een dag wil hij naar huis.’

‘Ze wist een veelomvattende agenda te presenteren’, zegt Drozdiak, ‘met voor ieder wat wils. Alle smaken waren aanwezig. De Groenen konden zich vinden in de ambitieuze Green Deal, de rechterflanken waren tevreden met de pijler “protecting the European way of life”.

Dat laatste is een ‘institutionalisering van xenofoob gedachtegoed’, vindt Hans Kundnani, politiek analist bij denktank Chatham House, die veel schrijft veel over de ‘Europese manier van leven’. Een volgens hem diffuse term die door de jaren heen steeds wat anders is gaan betekenen. ‘We denken vaak dat far right per definitie eurosceptisch is, maar nu het denken in termen van civilisatie en non-civilisatie zich vermengt met de Europese beleidsagenda is die stelling niet meer houdbaar.’

Europarlementariër Esther de Lange (cda) sprak voorafgaand aan haar kandidatuursspeech af en toe met Von der Leyen en ziet de term eerder als ‘een erkenning van het tijdsgewricht’. ‘Europa is er niet alleen voor de elite, maar begrijpt dat de huidige snelle ontwikkelingen overweldigend kunnen zijn voor een heleboel mensen.’ Mensen die het ‘allemaal boven de pet gaat’, die bedreigingen zien en beschermd willen worden. Team Von der Leyen heeft een slimme taaloplossing: protecting wordt promoting.

‘Welke naam je er aan geeft, is me om het even’, zegt Kundnani. ‘Het probleem zit ’m in de koppeling van ‘de Europese manier van leven’ aan migratie. In de kern gaat het over het buiten houden van migranten. Middels pushbacks door een uitgebreid Frontex en met behulp van de Turkije-deal.’

Von der Leyens zespuntenplan wordt goed ontvangen: met 383 stemmen voor en 327 tegen (22 onthoudingen) haalt ze een meerderheid. Ze is de eerste vrouwelijke commissievoorzitter ooit, de eerste Duitser in meer dan vijftig jaar.

© Johanna Geron / AFP / ANP
Het Duitse ministerie van Defensie zou nog steeds bezig zijn Von der Leyens rotzooi op te ruimen

Eind 2019 raakt in Frankrijk in een Carrefour bij het vliegveld Parijs-Charles de Gaulle de Europese patient zero besmet met het coronavirus: de goedlachse veertiger Amirouche Hammar. De Europese Commissie heeft onder leiding van Von der Leyen daadkrachtig en zorgvuldig gehandeld tijdens de coronacrisis, oordeelt de Europese Rekenkamer achteraf in een rapport, ook al start ze wel laat met de aankoop van vaccins. Von der Leyen heeft volgens viroloog Marion Koopmans ingegrepen op twee punten, ‘bij het voorkomen dat president Donald Trump de productiecapaciteit van de vaccins die in Europa werden ontwikkeld opkocht’ en bij het ‘tot de orde roepen van landen die individueel gingen onderhandelen over vaccinproductie.’

Die gezamenlijke Europese aankoop heeft ervoor gezorgd dat er een waaier aan opties lag, bij verschillende producenten en van verschillende soorten – bijvoorbeeld de nieuwe mRNA-techniek. ‘Vanuit het oogpunt van vaccintoegankelijkheid voor heel Europa was dit volledig terecht’, zegt Koopmans. Als lidstaten dat individueel hadden gedaan hadden ze waarschijnlijk vaccins gekocht die ze het meest kansrijk achtten. Maar, wist Von der Leyen: solo opereren is achteraan aansluiten en met elkaar concurreren stuwt de prijs op. ‘Haar achtergrond als arts kwam goed van pas’, zegt europarlementariër Esther de Lange. ‘Ze wilde van de hoed en de rand weten. Het waren onorthodoxe voorstellen, lidstaten gaan immers over hun eigen zorg.’

In het voorjaar van 2021 – toen de pandemie ruim een jaar in Europa huishield – was er van die lof nog geen sprake. Op dat moment noemt Der Spiegel de vaccinaankoop van Von der Leyen een ‘disaster’: ‘de grootste blunder uit haar carrière’. Landen als Israël, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk weten veel vaccins veilig te stellen en pronken met hoge vaccinatiegraden. De EU loopt hopeloos achter. Medewerkers van de Duitse gezondheidsminister Jens Spahn vertelden dat het voelde ‘alsof we reden op ezels’.

‘The boss is nowhere to be found’, schrijft Der Spiegel; Ursula von der Leyen is ‘het spook van Brussel’. Het blad ziet een patroon en parallellen met haar tijd als Duitse minister: grote plannen opperen voor de bühne, maar ze laten uitvoeren door opvolgers en de keuken uit lopen wanneer het te heet wordt. Het Duitse ministerie van Defensie zou nog steeds bezig zijn haar rotzooi op te ruimen.

Von der Leyen heeft op dit moment door dat het te lang duurt voordat de lidstaten overeenstemming hebben over het aankoopproces. Ze gaat zelf sms’en, van transparantie is daarna nauwelijks sprake. In haar telefooncontacten, vanwege zijn naam waarschijnlijk ergens bovenaan op de lijst: Albert Bourla (ceo van Pfizer), een gewiekst Grieks-Amerikaans medicus met zo’n dertig jaar onderhandelingservaring. De sms’jes over de onderhandelingen tussen beiden blijken bij opvraag door journalisten te zijn verwijderd. Het zou gaan om ‘vluchtige’ communicatie met een ‘korte levensduur’ en niet relevant om gedocumenteerd te worden, aldus de Commissie. ‘Problematisch wanbeheer’ noemt de Europese ombudsvrouw Emily O’Reilly het proces eind januari 2022 in een kritisch rapport. ‘Als het gaat om publieke toegang tot EU-documenten is het de inhoud die telt en niet de vorm.’

Het schuurt, een leider die face-to-face en niet inzichtelijk met een farmabaas beslist over 35 miljard euro belastinggeld. Wonderlijk is het dat ze óók rechtstreeks met Bourla onderhandelde over de contracten voor 2022 en 2023, wanneer de meeste Europeanen al dubbel gevaccineerd zijn. ‘Ze had het parlement veel meer bij de besluitvorming moeten betrekken’, zegt Sara Matthieu, Belgisch europarlementariër namens De Groenen. ‘Ze deelde weinig, ook achter gesloten deuren. Omdat Von der Leyen namens alle lidstaten over belangrijke contracten onderhandelde, was parlementaire controle nog belangrijker en had ze de positie van het parlement serieus moeten nemen. Maar ze heeft ons enorm gedownplayed in gesprekken met de Raad en partners. Een gemiste kans.’

Ook opmerkelijk: de gezamenlijke gigabestellingen volstonden niet om een korting te bedingen, zo onderzocht de Financial Times. Europa betaalde bij zijn eerste aankoop, in 2020, 15,50 euro per dosis. Hoewel het in 2021 veel meer vaccins kocht, steeg de prijs – naar 19,50 dollar.

Ombudsvrouw O’Reilly wil de transparantieregels herzien, en vindt dat dit een ‘wake-upcall voor alle EU-instellingen’ moet zijn. ‘Sms-gate’ is een nog onopgelost dossier: midden oktober kondigde ook de Europees openbaar aanklager (eppo) een nieuw onderzoek aan naar de rol van Von der Leyen in de vaccinaankoop. En Pfizer-baas Bourla? Die schreef een boek, Moonshot, waarin hij de zoektocht naar het vaccin reconstrueerde en Von der Leyen lovend omschreef als ‘een bijzondere vrouw die altijd haar woord houdt, met de opmerkelijke kwaliteit om haar slag thuis te halen’.

Veel zelf in de hand willen houden, weinig delegeren en niet iedereen betrekken bij besluitvorming. Het zijn terugkerende thema’s bij commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Eenzame strijder, ‘Einzelkämpferin’, is het plakkaat dat ze in augustus opgeplakt krijgt van Der Spiegel. Ze leunt te veel op haar ‘Duitse bubbel’ en geldt als ‘notoir achterdochtig en gesloten tegenover mensen buiten haar kring’. Ze houdt haar team strak, vertrouwt blind op haar stafchef Bjoern Seibert en wil zich met alle belangrijke – en vooral ook de minder belangrijke – beslissingen bemoeien. De werknemers van Charles Michel, voorzitter van de Europese Raad, moeten soms ‘als journalisten op informatie jagen’, zei een anonieme ambtenaar tegen Politico. Zelfs wanneer het gaat om initiatieven die uiteindelijk de steun van de nationale regeringen nodig hebben, Michels terrein als Raadsvoorzitter.

Het schuurt, een leider die face-to-face met een farmabaas beslist over 35 miljard euro belastinggeld

Het imago van de ‘heilige’ Ursula begint barsten te vertonen, schrijft De Standaard halverwege september dit jaar. Vijf commissarissen, onder wie vice-voorzitters Frans Timmermans en Margrethe Vestager, uitten openlijk bezorgdheid over het plan van Von der Leyen om subsidies en leningen aan Polen te geven uit het Europees Herstelfonds, ondanks de nog niet opgeloste rechtsstaatproblematiek in het land.

Die publieke onenigheid is nieuw voor de Commissie, dit type euvel bleef eerder binnenskamers. Opvallend was vooral het bezwaar van Vestager, die een goede werkrelatie heeft met Von der Leyen. Timmermans is fel en stelt het ‘niet eens te zijn met het feit dat de rechtsorde wordt aangepast aan de politieke realiteit, in plaats van andersom’.

Het roept de vraag op waar de juiste balans ligt bij het besturen van een instituut als de EU. Een kleine cirkel vertrouwelingen maakt kordaat bestuur een stuk gemakkelijker, maar druist in tegen de EU-cultuur van op consensus gebaseerde besluitvorming. Discretie en snel beslissingen nemen zonder uitgebreide consultatie vooraf levert tijdwinst op die in crises het verschil kan maken tussen het slagen of mislukken van een plan. In die zin is Ursula von der Leyen met haar top-downstijl en bunkermentaliteit eerder het archetype president dan voorzitter, naar Amerikaans voorbeeld en met bijbehorende uitvoerende slagkracht. Maar die manier van leiding geven valt of staat bij het succes van de uitkomst. Leiden de rappe ingrepen niet tot resultaat, dan zwelt de kritiek onvermijdelijk aan.

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan is het inmiddels zonneklaar wie ze moeten bellen om Europa aan de lijn te krijgen. Het Amerikaanse Time typeerde Von der Leyen in juni als de machtigste vrouw van Europa. Toen de Canadese premier Justin Trudeau in maart Brussel bezocht, dicteerde het protocol eigenlijk dat hij Charles Michel, voorzitter van de Europese Raad, zou ontmoeten. Maar de Canadese delegatie stond erop dat hij ook een ontmoeting zou hebben met Von der Leyen, een duidelijke indicatie van haar internationale status.

Aanvallen als die van Timmermans en Vestager weet Von der Leyen goed te pareren. Dat komt, legde ze uit aan Time, doordat ze in haar Duitse jaren heeft kunnen zien hoe bondskanselier Angela Merkel omging met de intense misogynie die haar ten deel viel. ‘Merkel was altijd beter voorbereid op het onderwerp’, legt ze uit. ‘Ze wist altijd meer. Na een tijdje twijfelde niemand daar meer aan.’ Over haar eigen koelbloedigheid zegt ze: ‘Rustig zijn komt niet als een geschenk. Het vereist hard werken.’

En hard werken doet ze zeker, volgens de politicologen Ingeborg Tömmel en Henriette Müller. Uit hun onderzoek blijkt: Von der Leyens eerste jaren kunnen als succesvol worden bestempeld, critici vervallen nog wel eens in het onderschatten van haar kwaliteiten en het in stand houden van vooroordelen tegen vrouwelijke leiders. ‘Ze geeft veel meer speeches en statements dan haar voorgangers’, vertelt Tömmel. ‘In haar eerste drie maanden hield ze er 35. Ter vergelijking: haar voorganger Jean-Claude Juncker kwam tot acht in zijn eerste halfjaar. De pandemie buiten beschouwing gelaten is haar team continu op missie. Politieke tegenstanders gebruiken haar soms onterecht als zondebok.’

‘De loyaliteit die ze eist van de mensen om haar heen is te zien aan haar staf’, zegt Europa-expert William Drozdiak. ‘Een groot deel daarvan nam ze mee uit Duitsland. Daardoor lukt het haar alles potdicht te houden. Er zijn nooit lekken, dat was bij Juncker wel anders. Het licht op de dertiende verdieping van het Berlaymontgebouw, waar haar kantoor zit, brandt vaak tot ’s avonds laat.’

Lastiger heeft Von der Leyen het met de recente crisis: het complexe energievraagstuk. Landen als Duitsland zijn erg afhankelijk van Russisch gas en staan daarom anders in de wedstrijd dan lidstaten in Oost-Europa, die de acute dreiging dichterbij voelen. Al worden er stappen gezet: het olieprijsplafond van zestig dollar per vat ruwe olie is op 5 december ingegaan, niet alleen Europees maar gedragen door de hele G7 en Australië. Von der Leyen zegt ‘dat het de inkomsten van Rusland nog harder zal raken en het vermogen om oorlog te voeren in Oekraïne zal verminderen. Het zal helpen om de wereldwijde energieprijzen te stabiliseren, gunstig voor landen over de hele wereld die momenteel worden geconfronteerd met hoge olieprijzen. Het zal daarom ook helpen de inflatie aan te pakken en de energiekosten stabiel te houden in een tijd waarin hoge kosten een grote zorg zijn’.

‘Vol zelfvertrouwen bokst Ursula von der Leyen tegen het beeld van parelketting-moeke’, schrijft Trouw dit voorjaar. De term ‘German Ice Queen’ valt niet meer en een onzichtbare technocraat is Von der Leyen zeer zeker niet gebleken. In een omstuimige wereld is de Europese Unie steeds meer haar grenzen gaan optrekken. Economie en geopolitiek zijn niet meer los van elkaar te zien. De vraag voor Von der Leyen is of haar politieke top-downbenadering vruchten zal blijven afwerpen wanneer de crises afnemen en de aandacht weer verschuift naar langetermijnzorgen en beslissingen die brede steun vereisen.