TONEELBOEK

De man die langskwam

Der Verwandler

De acteur Martin Wuttke rekende hem tot de ‘uitstervende dinosaurussen’ van het toneel, noemde zijn omgang met toneelspelers 'van een andere planeet’ en 'völlig unmodisch’. Toen Klaus Michael Grüber (1941-2008) twee jaar geleden stierf, had hij 67 voorstellingen geregisseerd, in knap veertig jaar. Drie vrienden hebben over hoogtepunten uit dat bescheiden oeuvre een boek gemaakt, een ontroerend memento dat, op het moment dat je het openslaat, een plek wordt om aangenaam te vertoeven en herinneringen terug te halen aan bijzondere toneelervaringen en opera-ensceneringen die onherroepelijk lijken te zijn verneveld. Het letterlijk enorme boek is gemaakt door vormgever Karl-Ernst Hermann, de foto’s komen van Ruth Walz. En de handgeschreven teksten op doorschijnend perkamentpapier, zodat de woorden zich soms vastzuigen aan de beelden die erbij horen, zijn van de toneelspeler Bruno Ganz, die er voor Klaus Michael Grüber ongeveer vanaf het begin tot tegen het eind altijd was, als metgezel, reisgenoot, gesprekspartner, zielsverwant. 'Ik heb je nooit boos gezien, Klaus’, schrijft Bruno Ganz, 'onverbiddelijk, dat wel vaak, maar nooit woedend; luid hoor ik nog je stem tijdens repetities, bij het bezweren, uit puur enthousiasme.’
Grüber zocht bij zijn spelers en zangers de totale overgave, de essentie van de ontroering, niet het geroerd zijn zelf of de sentimentele afdruk ervan. Bij een emotionerende passage uit Goethe’s Iphigenie auf Tauris zei Grüber tegen titelrolvertolkster Angela Winkler dat 'ausdruckslos weinen’ bij deze woorden het beste zou zijn, 'wie eine Maske das weint’. Vaak sprak de regisseur luidop teksten mee, de woorden vermalend tussen zijn knokige kaken. Samen met zijn toneelspelers stond hij tot zijn knieën in het moeras van het oneindig zoeken naar waarachtigheid. In een van de zeldzame pogingen zijn werk samen te vatten (Grüber liet zich nooit verleiden tot gesprekken over zijn werk) schreef hij: 'De regisseur is een mens die over schoonheid vertelt (…) iemand die de angst van de toneelspelers poogt weg te nemen - die zitten immers vol angst. Is die angst eenmaal weg, dan worden toneelspelers mooi. Men heeft veel warmte nodig om die angst bij hen weg te nemen. Aangezien ik het geluk heb een zeer zwak mens te zijn, weten de toneelspelers dat ik ze niets voorspiegel.’
Het boek, dat ook mooie tekeningen van de schilder Gilles Aillaud bevat, jarenlang Grübers vaste vormgever, geeft een beeld van de intensiteit van zijn ensceneringen en de poëzie van de ruimten waarin ze plaatsvonden. Met overal dat scharminkelige lijf van de verwekker, zijn doorploegde gezicht, de krachtige gestes van die prachtige handen, zijn fonkelende ogen. Hij heeft gelééfd met zijn kunstvorm, dat zie je, het wroeten naar de kern van een tekst of een partituur was voor hem ook een hellevaart, omdat er zoveel mis kan gaan. Hij moest door een ontzetting heen, 'im Sinne eines tiefgehenden Erschreckens’ schreef een observant ooit, hij moest zijn handen bijna fataal aan de stof branden, om zichzelf als regisseur en zijn toneelspelers als medemakers daarna von Vorne an diep in de ogen te kijken en opnieuw uit te vinden. Steeds weer opnieuw. In die zoektocht was hij 'de man die langskwam’. Zo heet de film die in 1999 over hem is gemaakt, L'homme de passage (onlangs op dvd uitgebracht), een van de spaarzame keren dat Grüber zich op de vingers liet kijken. De acteur Michel Piccoli, die vaak langs kwam om te kijken als Grüber in Parijs les gaf aan jonge acteurs, vat in die film des Grübers Kern samen: 'Geen competitie, geen enkele competitie. Laten we samenkomen om de geheimen van het theater te herontdekken.’

Klaus Michael Grüber, Der Verwandler, Alexander Verlag Berlin, € 58,-. Inlichtingen over de dvd L'homme de passage van Christoph Rüter: ChristophRueter@t-online.de