OVER HANS VAN MANEN

De Mondriaan van de dans

Hans van Manen werd 75. Het Nationale Ballet eert hem met vier van zijn choreografieën.

Een van de aardigste bijkomstigheden van het Hans van Manen Festival afgelopen september was dat Het Nationale Ballet kon worden vergeleken met andere internationale gezelschappen. Die vergelijking pakte uit in het voordeel van de gasten. Bij balletgroepen als het Ballettmainz en het Bayerisches Staatsballett zagen we wat Het Nationale Ballet ontbeert: een ensemble dat als geheel boven de materie uitstijgt; een groep die in haar totaliteit bezit neemt van het toneel; solisten die zich ondergeschikt maken aan een ensemble en perfect gelijk kunnen dansen, zonder hun identiteit te verliezen. De dansers van Het Nationale Ballet ogen nu nog te vaak bang. Bovendien worden de ensemblestukken door de solisten onzorgvuldig uitgevoerd.

Het Van Manen Festival krijgt nu nog een staartje in de vorm van een landelijke tournee met vier Van Manen-choreografieën, uitgevoerd door Het Nationale Ballet. Er is gekozen voor een gevarieerd programma dat het grote publiek moet aanspreken, met als gevolg dat slechts twee van de vier stukken echte hoogtepunten zijn en het programma geen recht doet aan het imposante oeuvre van de choreograaf. Het eerste stuk van het reisprogramma, Adagio Hammerklavier (1973), is wél een hoogtepunt. In Sonate für das Hammerklavier opus 116 van Beethoven verkent Van Manen de grenzen van het adagio: de trage – en dus moeilijke – oefening waarin evenwicht, kracht en het langzaam en vloeiend (hoog) optillen van de benen wordt geoefend. Alles gebeurt op (onzichtbare) kracht en techniek. Zelfs wanneer de vrouw boven het hoofd van haar partner wordt getild is er geen sprake van een afzet. Van Manen geeft de dansers daarbij niets om zich achter te verschuilen. De enige anekdotische elementen zijn een paar uitgewisselde blikken. De rest is pure dans.

Komischer is Black Cake, een verhalende choreografie die Van Manen in 1989 maakte ter ere van het dertigjarig bestaan van het Nederlands Danstheater. Het ballet laat de bezoekers van een chic feestje zien die meer en meer door de champagne beneveld raken. Van Manen flirt hier met ballroomdans, maar is daar niet helemaal in thuis. Dat is in Black Cake geen ramp. Het stuk is open, naar het publiek gericht, en door de herkenbare personages en de ironische toon zeer vermakelijk. Er zitten twee sterke karakterduetten in waarin solisten Larissa Lezhnina en Anna Trygankova hun komisch acteertalent laten zien.

Het duet Dreaming About You (2006) is Van Manens meest recente stuk uit het programma. Zijn muziekkeuze is gevaarlijk: je moet van goeden huize komen wil je Andriessen, Prince en Satie tot een geheel smeden. Dat de choreografie moeiteloos versmelt met de muziek komt vooral door de oogverblindende dansers Marisa Lopez en Felipe Diaz, voor wie Van Manen het ballet speciaal creëerde. Zij zeilen op een schitterende wijze door dit ballet. Het is een typische Van Manen-choreografie met mooie lijnen, scherpe en ingehouden spanning die wordt doorbroken door elegante humor: een stukje ouderwetse pantomime, een sexy, gouden kostuum voor de mannelijke danser en lekkere groovy bewegingen op de muziek van Prince.

De grootste verrassing is Metaforen (1965): een mooie, symmetrisch vormgegeven choreografie voor twaalf dansers op muziek van Daniël Lesur. Het decor en de kostuums ogen streng (veel grijs en zwart, en boven het toneel hangt een dreigend grijs-zwart dak), de bewegingen zijn klassiek. Meteen zijn daar de typische Van Manen-vormen: de armen in een V boven de schouders, de slepende passen en de onvolprezen overzichtelijkheid in de choreografie, die hem de bijnaam ‘Mondriaan van de dans’ gaven. Dit strenge classicisme is echter schijn. Groepsformaties nemen onverwachte wendingen, twee mannen dansen heel serieus een klassieke pas de deux met liften en sprongen, in de orkestbak roffelt de pianist ritmisch op de klankkast. Wat Metaforen zo boeiend maakt is dat Van Manen zich toen al op geen greintje twijfel en onzekerheid liet betrappen. Het stuk is áf, en er valt 42 jaar na dato nog steeds niets op aan te merken.

Hans van Manen Festival, Het Nationale Ballet, Adagio Hammerklavier, Black Cake, Dreaming About You en Metaforen. Tournee 5 t/m 17 november