De mythe van de eervolle suïcide

Tokio – Zelfmoordcijfers in Japan behoren tot de hoogste in de wereld. Het komt relatief drie keer zo veel voor als in Nederland, en twee keer zo veel als in de VS. Als verklaring voor deze cijfers worden vaak de Japanse geschiedenis en cultuur aangehaald.

Rene Druignan, een gezondheidseconoom in Tokio die jaren onderzoek deed naar suïcide en er de documentaire Saving 10.000 over maakte, moet niets van zo’n historische benadering hebben. ‘Er zijn geen samoerai of kamikazepiloten meer in het moderne Japan’, stelt hij droogjes. En in plaats van aan te komen met algemene verklaringen (‘suïcide als maatschappelijk geaccepteerd verschijnsel’, ‘economische malaise’) sprak hij met familieleden van zelfmoord­plegers, met mensen die een einde aan hun leven willen maken, met psychologen en artsen en met verzekeraars en ambtenaren.

Druignan vond een schrikbarend gebrek aan institutionele hulp voor mensen met suïcidale neigingen. Als mensen na een zelfmoordpoging in het ziekenhuis komen, hebben ze bij hun ontslag een gesprek van gemiddeld vier minuten met een psychiater die in die tijd vooral bezig is met het uitschrijven van een recept voor pillen. Therapie wordt nauwelijks aangeboden. Telefonische hulpdiensten voor mensen in geestelijke nood zijn overbezet en nauwelijks bereikbaar. Tot ergernis van Druignan is het zelfmoordhandboek The Complete Manual of Suicide van Wataru Tsurumi wél overal voorhanden, meten de media ‘spectaculaire’ zelfmoorden breed uit en keren levensverzekeraars ook bij suïcide uit.

Op het einde van Saving 10.000 komt een oude man aan het woord. Tijdens zijn werkzame leven heeft hij jarenlang de lijken uit zee gevist van mensen die van een bepaalde rots sprongen. Hij maakt zich boos over de overheid die weigert om een hek te plaatsen omdat dat het natuurschoon zou bederven. Nu surveilleert hij, samen met andere vrijwilligers. Als hij iemand langere tijd op een plek ziet staan, gaat hij eropaf. ‘Ze wachten vaak tot zonsondergang voor ze ­springen’, vertelt hij. ‘We hebben uren de kans om een gesprek te beginnen. Vaak willen de mensen niet meer dan dat iemand naar hun verhaal luistert.’

De getallen lijken de zelfmoordsurveillant gelijk te geven. In de afgelopen jaren zijn 264 mensen uiteindelijk niet gesprongen nadat ze door iemand waren aangesproken. De overgrote meerderheid heeft de draad van het leven weer opgepakt.