De napoleon van rome

Zonder Johannes Paulus II was de Muur overeind gebleven. Maar toen de Muur viel, verbrokkelde ook zijn macht. Gesprek met biograaf Marco Politi over de keizer van een krimpend rijk.
Carl Bernstein en Marco Politi, Zijne Heiligheid: Johannes Paulus II en de geheimen van onze tijd. Uitgeverij Jan Mets, 544 blz., 349,50
‘KAROL WOJTYLA is de grootste internationale persoonlijkheid van dit fin de siècle. Daarover bestaat geen twijfel’, zegt Marco Politi, met Carl Bernstein de co-auteur van het boek Zijne Heiligheid: Johannes Paulus II en de geheimen van onze tijd uitg. Jan Mets, 1996). Niet dat hij hem nu de grootste paus aller tijden zou willen noemen. Misschien zelfs niet eens de grootste paus van deze eeuw. Politi: ‘Maar in een periode waarin iedereen zich in politiek, economisch en ideologisch opzicht voornamelijk in zijn eigen groentetuin beweegt, is de paus de enige die algemene waarden ter discussie stelt. Het respect voor de mens bijvoorbeeld, de vrijheid van de naties, de noodzaak van samenwerking tussen de verschillende religies, en vooral de noodzaak van een sociaal beleid, een beleid dat niet alleen op het winstprincipe is gebaseerd.’ En hij ve4rvolgt, met alle tragiek die bij zo'n uitspraak hoort: ‘Uiteindelijk lijkt Karol Wojtyla, met al zijn expansiedrang, op Napoleon, de man die na jaren van oorlog zijn Frankrijk achterliet met precies dezelfde grenzen als voorheen.’

Politi is de meest vooraanstaande Vaticaan-watcher van Italië, en Bernstein heeft de Pulitzerprijs gekregen voor zijn aandeel in het blootleggen van het Watergate-schandaal. Zij komen op 20 november naar het ketterse Nederland om Zijne Heiligheid onder de aandacht te brengen. Inclusief de enorme scoop die het boek bevat. In het begin van de jaren tachtig, onthult het hooggekwalificeerde tweetal, was er sprake van een Heilige Alliantie tussen Johannes Paulus en Ronald Reagan. Deze begon met hun gezamenlijke steun aan de Pools-katholieke vakbeweging Solidarnosc. Tot de uiteindelijke bekroning van deze alliantie, de val van de Muur, was het volgens Politi en Bernstein niet gekomen zonder de verregaande inmenging van Karol Wojtyla, de tweehonderdvierenzestigste leider van de rooms-katholieke kerk.
Het boek is niet zonder zwavelstokjesromantiek. De beschrijving van Wojtyla’s persoonlijke lijdensweg en sterk mystieke geloofsbenadering stamt duidelijk uit Politi’s pen. De harde kritiek komt pas in het laatste gedeelte van de biografie op gang. Zeker, de paus is effectief geweest in zijn Oostblokbeleid en hij heeft menig zieltje gewonnen in de derde wereld, maar in het kapitalistische Westen heeft hij hopeloos de boot gemist.
HOE IS DEZE quatre-mains-biografie eigenlijk tot stand gekomen?
Politi: ‘Bernstein en ik zijn in 1993 door gezamenlijke vrienden, Amerikaanse correspondenten in Rome, met elkaar in contact gebracht. Wij bleken met hetzelfde plan rond te lopen. Ik heb als correspondent in Moskou voor La Repubblica met mijn neus bovenop de perestrojka gestaan, Bernstein heeft op zijn beurt in 1992 een coverstory voor Time gemaakt over de samenwerking tussen Washington en het Vaticaan, waarin de plannen om de Sovjetunie te verslaan in kaart werden gebracht. Beiden wilden wij van onze bevindingen een boek maken, vandaar dat wij onze krachten hebben gebundeld. Bernstein was sowieso op zoek naar een Vaticaankenner. Je kunt onmogelijk een biografie van de paus schrijven zonder dat je de wierrookgeur hebt opgesnoven.’
Wojtyla noemde het bestaan van een Heilige Alliantie tussen Reagan en hem 'onzin’.
'Ah, dat hebt u ongetwijfeld aan Avvenire ontleend. Dat was een tamelijk lage streek van deze pauskrant. Dit commentaar, dat inderdaad bij het verschijnen van ons boek door Avvenire is afgedrukt, dateert in werkelijkheid al uit 1992 en slaat op Bernsteins voornoemde Time-artikel. De wijze waarop wij, vier jaar later, die Heilige Alliantie in kaart brengen - Carl wist toen hij zijn stuk schreef nog niets van het Vaticaan - is van een geheel andere orde.’
Heeft de Paus het boek inmiddels gelezen?
'Geen flauw idee. Ik heb het hem uiteraard toegestuurd, toen hij vorige maand voor zijn blindedarmoperatie in het ziekenhuis lag. Wel weet ik dat het boek inmiddels door een aantal kardinalen is bestudeerd, zonder dat er van die kant kritiek is gekomen. Wij zijn uiterst voorzichtig te werk gegaan.
Het bestaan van een as tussen Vaticaan en Witte Huis is trouwens bevestigd door Robert Gates, de toenmalige vice-directeur van de CIA. Het is volgens hem overdreven om over een “komplot” tussen Reagan en de paus te spreken. Er was veeleer sprake van een strategische alliantie, waarbij Washington de paus als zijn belangrijkste bondgenoot in de strijd tegen de Sovjetunie beschouwde. Dat is trouwens ook alles wat wij beweren.’
Hoe is het contact tussen Vaticaan en Witte Huis nu?
'De nauwe band is verbroken op het moment dat de Berlijnse Muur werd neergehaald. Vanaf die dag was het Vaticaan niet meer zo interessant voor het Witte Huis. Dat bleek bijvoorbeeld toen George Bush, Reagans opvolger, de pauselijke oproep tot non-interventie in Irak totaal negeerde. En het blijkt nog duidelijker uit de sterk verscherpte kritiek van het Vaticaan op het ultrakapitalisme. Toen de Amerikaanse bisschoppen tijdens de periode-Reagan een scherp document over Reagans sociale en economische bewind wilden opstellen, is dat door interventie van de paus afgezwakt. Vandaag de dag wordt Amerika echter geen enkele kritiek meer bespaard.’
IN DE BIOGRAFIE worden drie fasen onderscheiden in Wojtyla’s inmiddels achttienjarige pontificaat. Het jubelende begin, waarin hij de deuren van het Vaticaan wagenwijd openzette teneinde de wereld tot Christus te brengen. Vervolgens zijn succesvolle strijd tegen het communisme en de bevrijding van zijn geliefde Polen. En tenslotte zijn ziekte en verbitterdheid, omdat hij de strijd tegen het kapitalisme heeft verloren en zijn invloed - zelfs in Polen - ziet afbrokkelen.
Is het terecht te spreken van de 'ondergang’ van een geestelijk leider als die nog altijd aan het hoofd staat van een miljard katholieken en als hij tijdens zijn bewind in de derde wereld zo'n tweehonderdvijftig miljoen nieuwe aanhangers heeft geworven?
Politi: 'Dat was niet zo'n kunst. De overstap van een stammenmaatschappij naar een moderne maatschappij zoals die nu in Afrika plaatsvindt, levert altijd winst op voor monotheïstische godsdiensten. Afrika is een braakliggend terrein voor alle religies. De islam doet het er trouwens nog beter.
Ondertussen stroomt de kerk in het ooit zo christelijke Westen leeg. Het chris tendom heeft de confrontatie met de moderne tijden niet overleefd. Onder die moderne tijden versta ik de tweede helft van onze eeuw, waarin de gewetensvrijheid van het individu centraal staat. Het idee van de kudde en de herder bestaat niet meer. De mensen winkelen maar wat rond, op zoek naar de zin van het bestaan. Zelfs in Italië gehoorzaamt het merendeel der katholieken de paus niet langer. De pil wordt zonder gewetensbezwaren geslikt, er is openheid in de richting van de homoseksuelen, men heeft geen problemen met getrouwde priesters, en er is inmiddels ook geen bezwaar meer tegen vrouwelijke priesters.’
Het lijkt nota bene Nederland wel! Beschouwt de Roomse clerus Nederland nog steeds als de ergste vijand?
'Nee, niet meer. Begin jaren tachtig nog wel, vooral tijdens dat beruchte pausbezoek. Nu de crisis ook naar andere landen is overgeslagen, is Nederland een gewoon onderdeel van Noord-Europa geworden, een gebied dat inmiddels min of meer is opgegeven door het Vaticaan.’
Giulio Andreotti, zevenvoudig premier van Italië, zegt in uw boek te weten dat de aanslag op de paus in 1981 niet door de Bulgaren werd beraamd. Door wie dan wel?
'Daar wilde Andreotti alleen off the record over praten. Het is duidelijk dat hij meer weet en dat hij het graag zou vertellen, maar dat doet hij niet. En dus konden wij er ook niets mee.’
Andreotti heeft op uw verzoek uw boek in Italië gepresenteerd. Is dat geen vreemde keuze, gezien de maffiacontacten waarvan hij wordt beschuldigd?
'Moet u horen, Andreotti is de best geïnformeerde persoon op het gebied van de verhoudingen tussen het Vaticaan, Rusland en de Verenigde Staten. Bovendien is hij de meest kardinaalsgezinde politicus die Italië ooit heeft gehad. En in het Italiaanse rechtssysteem duren processen zo ongelooflijk lang dat je maar het beste het principe van onschuldig-tot-het-tegendeel-is-bewezen kunt handhaven.’
In een andere intrigerende passage schrijft u: 'Vanaf de eerste dagen van zijn pontificaat heeft Wojtyla moeite gehad met de persoonlijke geheimen die hij van zijn voorgangers heeft geërfd.’ Op welke geheimen doelt u?
'Dat moge duidelijk zijn: de bijzonder onfrisse situatie rond de Vaticaanbank IOR. Wij hebben het onderwerp in ons boek vermeden, omdat wij geen harde bewijzen hadden. Er is rücksichtslos omgesprongen met het geld van de kerk, zonder dat de paus er een vinger naar uitstak. Aartsbisschop Paul Marcinkus, de beruchte IOR-directeur, is altijd door de paus beschermd, waarschijnlijk mede omdat Marcinkus hem aan geld voor Solidarnosc heeft geholpen. Uiteindelijk is hij toch verwijderd. Hij is nooit tot kardinaal benoemd, integendeel, hij is nu hulppriester in Phoenix. Zo heeft de katholieke kerk zijn eigen methoden om bepaalde dingen duidelijk te maken.’
Tijdens Wojtyla’s zoveelste ziekenhuisbezoek, vorig maand, is weer eens druk over zijn opvolger gespeculeerd. Uit het spannende conclaaf-hoofdstuk in uw boek blijkt andermaal dat een buitenstaander er geen benul van heeft wat zich binnen de muren van het Vaticaan afspeelt.
'Ja, ik ben tot de ontdekking gekomen dat niet alleen journalisten, maar ook de politici, diplomaten en geheime diensten die de pausverkiezingen op de voet denken te volgen, in werkelijkheid gedoemd zijn aan de oppervlakte te blijven. Toch is het zeker dat het opvolgingsproces van deze paus al in volle gang is. De wijze waarop zich het profiel van zo'n paus-in-spe aftekent, is interessant. Het is het spiegelbeeld van wat er in de politiek gebeurt. Daar gaat men uit van een charismatische persoonlijkheid, waar het programma bij aangepast wordt. In het Vaticaan wordt eerst een identiteit ontworpen; daar wordt vervolgens een passende kandidaat bij gezocht.’
Namen graag?
'De gedoodverfde kandidaat is kardinaal Carlo Martini uit Milaan, de favoriet van de progressief-katholieken. Maar zijn vijanden hebben zijn naam nu al zo vaak genoemd dat hij waarschijnlijk geen kans meer maakt. Hoe dan ook, de nieuwe paus komt niet onder een interne democratisering van het Vaticaan uit. Het is anno 1996 niet meer mogelijk om ruim een miljard katholieken enkel en alleen via de curia te besturen. Een nieuwe paus moet die curia door en door kennen. Vandaar dat in eerste instantie aan een Italiaan wordt gedacht. Gematigde kardinalen als Saldarini, Sodano of Giovanelli, bijvoorbeeld, die de linkse noch de rechtse fracties binnen het Vaticaan voor het hoofd zullen stoten. Maar misschien wordt het uiteindelijk toch een kardinaal uit de derde wereld. Bijvoorbeeld de Braziliaanse kardinaal Moreira Neves, vertegenwoordiger van het continent waar in het jaar 2000 vijftig procent van het totale aantal katholieken vandaan zal komen. Bovendien heeft de man een beetje Afrikaans bloed, dat is ook nooit weg. Maar het zijn en blijven speculaties. Geen enkele Vaticaanspecialist die er een weddenschap op durft af te sluiten.’
Karol Wojltyla maakte vorige maand, toen hij na zijn blindedarmoperatie voor het raam van het ziekenhuis verscheen, een nogal geschrokken indruk. Is zelfs de paus, de geheiligde opvolger van Petrus, bang voor de dood?
'Ieder mens heeft het recht bang voor de dood te zijn, ook de paus. Maar vorige week, op een bijeenkomst ter gelegenheid van zijn vijftigjarig priesterschap, noemde Wojtyla de dood “een gelegenheid om God recht in de ogen te zien”. Hij leek mij, toen hij dit zei, vrij eerlijk.’