Bij wie gaat het toekomstig staatshoofd te rade?

De netwerkprins

Een netwerk is onontbeerlijk voor de Oranjes. Wie moet ze anders eens flink de waarheid vertellen? Een inventarisatie van de mensen rond ons toekomstige staatshoofd.

HET NEDERLANDSE HOF, een dikke honderd jaar geleden. John Loudon komt op het paleis van koningin Emma. De vorstin van Duitsen bloed houdt sinds het overlijden van haar man, koning Willem III, de troon warm voor haar dochter Wilhelmina. Maar ze heeft nóg een belangrijke taak: ze wil het aanzien van de familie Van Oranje-Nassau weer een beetje opvijzelen. Wijlen haar man was zo'n ongelikte beer - syfilis had waarschijnlijk zijn hersens aangetast - dat slechts weinig mensen nog aan het hof durfden te komen. Zijn gedrag had een gigantische afstand gecreëerd tot de rest van het establishment.

Een van de weinige mensen van enige invloed die zich nog wel eens laat zien ten paleize is John Loudon. Zijn band met de Oranjes is dan ook meer dan sterk. Samen met prins Hendrik, de broer van Willem III, heeft hij in 1851 het koloniale mijnbouwbedrijf NV Billiton Maatschappij opgericht, een melkkoetje voor beide heren en vooral hun erfgenamen. Loudon is ook niet bang geweest voor de nukken en buien van Willem III.

Vandaag heeft hij nieuwe aandelen die hij wil verkopen. Het gaat om een kleine onderneming die door Willem III nog vlak voor zijn dood ‘koninklijk’ is gemaakt. De oude koning had willen investeren in dit nieuwe avontuur in de Oost, maar hij overleed voor hij zijn handtekening kon zetten. Het betreft een nieuw soort onderneming, een oliemaatschappij. Dat is een risicovolle sector, olie gaat alleen in lampen en is goedkoop; de winning is moeilijk en duur.

Om investeerders aan te trekken is het bedrijf Koninklijke Olie genoemd. Emma vertrouwt op Loudon, een pilaar onder haar netwerk, en tekent in. De Oranjes en de Loudons beginnen opnieuw aan een spannend maar uiteindelijk zeer lucratief avontuur. In de jaren daarna spuiten de bronnen van de Koninklijke op Borneo tonnen olie naar de oppervlakte. Het automobiel, een nieuwe uitvinding, staat stil zonder de zwarte vloeistof. De rest is beursgeschiedenis.

VOOR DE ORANJES is het hebben van een goed netwerk van onschatbare waarde, zo bewijst het verhaal van Koninklijke Olie. Zowel financieel als politiek kan het een wereld van verschil maken wie op het paleis op bezoek komt. Als koninklijke hoofden bevinden de Oranjes zich in de uitzonderlijke positie dat slechts weinig mensen hun de waarheid zullen vertellen. Als Beatrix op bezoek gaat bij een fabriek, bibliotheek of peuterspeelzaal, dan krijgt ze altijd een aangeveegde, hoogglans gepoetste en opnieuw in de verf gezette werkelijkheid te zien. Gewone mensen zullen geen onvertogen woord tegen haar zeggen, als ze al hun mond open durven doen. Politici proberen bij haar in het gevlij te komen en houden de conversatie ook het liefste neutraal.

De koningin heeft dus mensen nodig die haar aankunnen, die het durven om te vertellen dat een drol een drol is, maar ook waar een gouden mogelijkheid ligt. Daartoe is een netwerk van invloedrijke personen onontbeerlijk.

Waar vindt een koninklijk hoofd zulke mensen? Dat is nog niet zo makkelijk. Een ideale netwerkpartner voor de Oranjes moet in ieder geval een grote mate van onafhankelijkheid hebben, hermelijnvlooien en slippendragers zijn er al genoeg in het paleis. Daardoor kom je al snel in de klasse der zeer rijken terecht. Daar zitten mensen met voldoende - excusez les mots - fuck-you-money die zich van niemand iets aan hoeven te trekken en de juiste mate van arrogantie hebben om zelfs af en toe tegen een vorst eerlijk te zijn. Uiteraard gaat het bij deze lieden om oud geld, want alleen door rijping ontwikkelt een familie zich tot wat we in Nederland zo graag 'patriciërs’ noemen, een mooi woord voor mensen wier geld door grootvader is verdiend. Tijd heeft bovendien het voordeel dat het de eendagsvliegen en avonturiers uitfiltert.

Emma had een uitmuntende neus voor zulke mensen, vandaar dat ze Loudon vertrouwde. Hij was patriciër, politiek invloedrijk en ondernemend. Zijn van oorsprong Britse familie had haar sporen in Nederlands-Indië en in Den Haag ruimschoots verdiend. Vasthouden, dat contact, dacht ze. En dat is precies wat er gebeurde. Sterker nog, tot de dag van vandaag behoren de Loudons tot het netwerk van de Oranjes. Het was een Loudon die postillon d'amour speelde tijdens de verkering van Bernhard en Juliana; het was op het huwelijk van Vanessa Loudon dat Willem-Alexander voor het eerst Máxima toonde aan zijn familie- en vriendenkring. In dergelijke kringen is dat zeer veelzeggend. Jonkheer Hugo Loudon, een volle neef van Vanessa, is een van de beste vrienden van Willem-Alexander.

Zoals de Loudons hebben de Oranjes nog een paar ouwe getrouwen. De clan Fentener van Vlissingen, de familie De Beaufort en de telgen uit het geslacht Van Karnebeek gaan ook al heel lang mee in de familie. Als een erfstuk gaan ze over van de ene generatie Oranjes op de andere. Net als het antiek van grootvader lijken ze zelfs steeds meer waard te worden naar gelang de tijd verstrijkt. Wie met leden van deze families praat, krijgt vaak verhalen te horen over overgrootvader die met prins Hendrik bij ’t Loo op 'varkens’ schoot zoals ten paleize de wilde zwijnen worden genoemd. Ze zijn bovendien óók discreet genoeg om niet te vertellen dat ze vorig jaar nog met Willem-Alexander naar Polen zijn geweest om ver van kritische Nederlandse blikken te jagen op wild.

Dat wil niet zeggen dat het historische netwerk van de Oranjes statisch is. Af en toe komen er nieuwe families bij. Wilhelm de Gaay Fortman werd aan het netwerk van Wilhelmina toegevoegd, zijn zoon was adviseur van Juliana. Marry de Gaay Fortman is een vriendin van Willem-Alexander. Iedere generatie zoekt weer andere inspiratiebronnen. Toevoegingen aan het netwerk van de Oranjes zeggen veel over de vorst of vorstin in kwestie. Wilhelmina was dik met generaals en avonturiers, Juliana zocht het vooral in wat meer zweverige types als Lord Dowding en Greet Hofmans.

Dat betekent automatisch dat er ook mensen afvallen, de groep getrouwen mag immers nooit te groot en onoverzichtelijk worden. Onder Beatrix is vooral de oude hofadel via de achteruitgang vertrokken. Families als Groeninx van Zoelen en Van Limburg Stirum, die generaties lang de Oranjes discreet met raad en daad terzijde stonden, zijn de laatste dertig jaar aan de dijk gezet. Niet altijd even geruisloos, een aantal voormalige vertrouwelingen heeft uitgehaald naar het nieuwe 'ordinaire’ Oranjehuis waar je tegenwoordig 'prinses’ moet zeggen tegen burgermeisjes. Het hoort bij Beatrix; zij vindt dat mensen op basis van hun merites tot haar kring moeten gaan behoren, niet op basis van hun afkomst. Merkwaardig voor een vrouw die haar functie te danken heeft aan haar afkomst, niet haar merites.

WAT DAT BETREFT is Beatrix typisch een dochter van prins Bernhard, de beste netwerker van Oranje aller tijden. De man van Juliana was kort na zijn aankomst in Nederland al dikke mik met zakenmannen als Frits Otten van Philips en Marinus Damme van spoorwegfabriek Werkspoor. Na de oorlog kwamen daar mannen als Martin Schröder van Martinair en Freddy Heineken bij. Internationaal behoorden Gianni Agnelli en David Rockefeller tot zijn netwerk.

Net als Emma een halve eeuw eerder besefte ook Bernhard dat de Oranjes zich niet te ver moeten verwijderen van het bedrijfsleven. Daar komt immers veel talent bovendrijven dat je later nog eens tot hofmaarschalk kunt benoemen én ze hebben nog wel eens een gouden beleggingstip. Omgekeerd bestaat er grote belangstelling van de financiële elite voor het koningshuis. De eer om met de Oranjes te worden geassocieerd is een van de weinige zaken die rijke mensen niet kunnen kopen, maar slechts kunnen verdienen. Daar houd je aan vast. Vandaar dat deze vrinden van de prins ook bij dochter Beatrix en bij Willem-Alexander op de thee mogen komen. Martin Schröder was op een haar na zelfs de leverancier van de koninklijke schoondochter geworden.

Zakenmensen zijn bovendien handig omdat ze deuren openen. Niet zelden gebruiken de Oranjes vakantiehuizen en jachten van grootkapitalisten om discreet vakantie te houden buiten het zicht van de camera’s. Zo brachten Willem-Alexander en Máxima hun huwelijksreis voor een deel door op het jacht van zakenman Joep van den Nieuwenhuyzen in de Thaise Golf. Beatrix heeft meer dan eens de boel de boel gelaten in een van de huizen van Freddy Heineken.

Maar Beatrix deed meer dan alleen de vrienden van haar vader overnemen, daarvoor heeft ze een te uitgesproken karakter. In de jaren tachtig traden bankier Jaap Rost-Onnes, jurist Pierre Nijnens en John Loudon van Shell toe tot haar netwerk. Onder haar koningschap werden aan de zakenmensen bovendien intellectuelen toegevoegd. Bedaagde denkers als Victor Halberstadt en Laurens Jan Brinkhorst hebben een uitstekende relatie met de koningin en dienden haar vaak van advies. Zo kreeg Beatrix 'voelsprieten’ in de wereld van het grote geld en de politiek. Ook hier geldt dat écht iets presteren een voorwaarde is om tot het netwerk van de Oranjes toe te treden.

ONDER KONING WILLEM IV zal de meritocratische trend zich waarschijnlijk alleen maar doorzetten. Willem-Alexander en Máxima hebben nog minder met hofadel dan Beatrix. Er zullen dus nog meer dubbele namen vertrekken als de prins zijn intrek in het paleis neemt. De prins staat met één been in de wereld van de zakelijke elite en politiek. In het netwerk van de prins bevinden zich nu al voornamelijk mensen die puur op vaardigheden vooruit zijn gekomen in het leven: zakenmensen, (ex-)politici en staatsrechtgeleerden. Mensen met adellijke titels komen nog wel in zijn netwerk voor, maar alleen als ze ook iets gepresteerd hebben in de maatschappij.

Beatrix is al vroeg begonnen met het samenstellen van een netwerk voor haar zoon. Daarin namen aanvankelijk vooral haar eigen vertrouwelingen plaats. In de jaren negentig was er bijvoorbeeld geregeld overleg tussen de prins en Herman Tjeenk-Willink, de vice-voorzitter van de Raad van State. Iedere woensdag spreken de heren elkaar nog steeds over de aanstaande vergadering van de Raad. Een andere rots in de branding is Ruud Lubbers, die op voorspraak van Beatrix heeft geprobeerd Willem-Alexander een beetje politiek fijnevingergevoel bij te brengen. Ook voormalig minister Hans Weijers behoort tot de goede bekenden van de prins. Ze zitten samen in enkele besturen. Verder wordt Willem-Alexander regelmatig gezien in het gezelschap van de flamboyante advocaat Oscar Hammerstein, de leerling van zijn moeders voormalige advocaat Salomonson.

De prins is echter heel nadrukkelijk op zoek naar een netwerk van generatiegenoten. Ruud Lubbers is natuurlijk een door de wol geverfde raadgever, maar hij is ook een dinosaurus die de pensioengerechtigde leeftijd al ruimschoots voorbij is. Ver hoeft de prins voor leeftijdsgenoten niet te zoeken. Dankzij de hausse aan burgerprinsessen is er bijna onopgemerkt veel kennis en kunde in de koninklijke familie geslopen. De koude kant opent zelfs nieuwe deuren. Prinses Laurentien kent bijvoorbeeld veel mensen in Brussel en weet het een en ander van communicatie. Mabel neemt een hele sleep internationale contacten mee naar het paleis, waaronder de kliek rond George Soros. Die komt Willem-Alexander straks bij de Bilderberg-ontmoetingen weer tegen, als de prins ook die functie van zijn moeder overneemt.

Je kunt de koninklijke familie daardoor tegenwoordig beschouwen als één groot netwerk. Letterlijk. De kernleden komen geregeld bij elkaar om te overleggen. Dan is het 'lenen’ van elkaars kring van vrienden en bekenden nog maar een kleine stap. Stel dat er een fiscaal probleem opdoemt voor de prins, iets met een huisje in het buitenland of zo. Een van de prinsen of prinsessen heeft vast nog wel ergens een vrindje dat in Leiden fiscaal recht heeft gestudeerd en ondertussen is opgeklommen tot partner bij een groot kantoor. Eén telefoontje en de zaken kunnen snel en deskundig worden opgelost, binnen twee discrete stappen van het toekomstig staatshoofd.

Buiten de familie, maar nog steeds heel dichtbij, kan de prins steunen op een netwerk van jeugdvrienden en Leidse medestudenten. Boezemvriend baron Collot d'Escury is inmiddels partner bij een grote consultancy. Andere Leidse contacten van de prins zitten ook op de juiste plekken in het bedrijfsleven om eventueel een adviesje (of een voordeeltje) te kunnen geven. Janus Smalbraak, echtgenoot van Vanessa Loudon, is directeur bij Pon, importeur van Porsche. Rhoderick van Wyck, echtgenoot van Emily Bremers, is directeur bij British Telecom. Jeugdvriend Frans de Beaufort is directeur van Aegon geworden.

OM OOK BUITEN de eigen kring de juiste mensen te leren kennen, geven Willem-Alexander en Máxima af en toe een etentje met leeftijdsgenoten die wellicht iets interessants te melden hebben. Juristen, academici, ondernemers, kunstaars en parlementariërs komen in groepjes van hooguit tien mensen samen op de Eikenhorst om daar samen met prins en prinses te eten en te discussiëren. Uit deze groep mensen - er zijn inmiddels meer dan honderd mensen aan tafel geweest - zal ongetwijfeld ook een netwerk voortkomen. Het is een beproefde methode, Juliana en Bernhard en Beatrix en Claus hielden ook van dit soort avondjes.

Meer dan ooit zijn dat soort etentjes nuttig voor het aanstaande staatshoofd. Het Nederland waarin Willem-Alexander staatshoofd gaat worden, lijkt in weinig op het land waar zijn moeder in 1980 aan haar taak begon. De zuilen en de kerken zijn verleden tijd, kranten brengen geen stemadvies meer uit. De ooit rotsvaste steun voor het huis van Oranje is in veel gevallen omgeslagen in apathie. We hoeven niet zo nodig een republiek, maar echt enthousiast worden we ook niet meer van het koningshuis.

De grootste dreiging komt uit de politiek, waar het leger der ontevredenen tegenwoordig een stem heeft in Geert Wilders. De blonde politicus is geen vriend van de Oranjes, zo liet hij het afgelopen jaar duidelijk merken. Het koningshuis riekt hem te veel naar het linksachtige elitarisme waar hij met zo veel energie tegen strijdt. Willem IV wordt dus koning van een verdeeld land met een populaire politicus die zich tegen de Oranjes heeft gekeerd. Tot overmaat van ramp laait steeds opnieuw de discussie op of het Nederlandse koningshuis nog wel macht en invloed moet hebben.

Het wordt voor de nieuwe koning dan ook onontbeerlijk om goede contacten te hebben in de maatschappij. Alleen zo kan hij nog enigszins proberen de krachten die in de afgelopen jaren zijn vrijgekomen in goede banen te leiden. De sleutel voor zijn toekomst ligt vooral op het Binnenhof, daar zal ongetwijfeld de discussie over de positie van de Oranjes oplaaien zodra Beatrix aankondigt met pensioen te gaan. Op de etentjes die de prins de afgelopen jaren in zijn huis heeft georganiseerd, werden dan ook vaak leden van de Tweede Kamer uitgenodigd. Daarbij kwamen vooral de namen van parlementariërs van de Partij van de Arbeid naar buiten. Martijn van Dam en Nebahat Albayrak waren aanwezig, net als aanstormende talenten Lodewijk Asscher en Paul Depla.

Mensen die zijn uitgenodigd laten zich bijna allemaal positief uit over de avond. Prins en prinses zijn gemoedelijk, informeel en geïnteresseerd, ze zijn op detailniveau bekend met allerlei thema’s, zo lieten enkele genodigden weten in de pers. Dat is maar goed ook, vanuit Willem-Alexander geredeneerd. Ze zullen onder parlementariërs alle sympathie nodig hebben, als het tot een clash komt met krachten die de Oranjes willen demoveren tot lintenknippers of zelfs werklozen. In een tot op het bot verdeelde Kamer kunnen een paar stemmen het verschil maken tussen doorgaan op de oude voet of een deuk in het Oranjehuis. Als de nieuwe koning op één vlak moet zorgen voor een goed netwerk, is het in de Kamer. Als Willem-Alexander het echt goed wil aanpakken moet hij dus PVV'ers uit gaan nodigen.

Die kans lijkt echter gering. De prins is dankzij zijn zwierige vrouw Máxima juist de andere kant op aan het gaan. Met hun pogingen om huizen te kopen in Mozambique (mislukt) en Argentinië (gelukt) tonen ze zich meer leden van de internationale elite, die van huis naar huis en van feestje naar feestje vliegt. Dankzij familie en vrienden die over de aardbol zijn uitgewaaierd is er altijd wel een excuus om Nederland te verlaten.

Dat kan een nieuwe spanning opleveren. In het navelstaarderige Nederland van Wilders zal in de toekomst iedere daad van de prins onder een vergrootglas liggen. Host hij niet te veel, reist hij niet te ver? Is zijn mening wel oppervlakkig genoeg? Des te belangrijker wordt het voor hem om te luisteren naar degenen die zelf midden in de maatschappij staan. Voor de prins is er geen andere optie dan mensen in zijn netwerk opnemen die geen directeur of hoogleraar zijn. De toekomst vraagt om adviseurs die weten wat er speelt in de huiskamers van de doorzonwijken. Het is daarom niet eens zo'n gek idee dat de prins eens een pilsje gaat drinken met de meest onverwachte naam in zijn netwerk: René Froger. Via een gemeenschappelijke vriend hebben de twee elkaar al vaker gesproken. Tijd voor de zoon van Bolle Jan om de prins eens kennis te laten maken met een leven waarin mensen soms geen cent te makken hebben.