De nieuwe gewetensbezwaarden

Waarom is er toch nauwelijks verzet tegen de ‘beperkte identificatieplicht’, zoals ooit tegen de volkstelling? De Groene Amsterdammer organiseerde samen met de Vereniging Lau Mazirel en Paradiso een debat. ‘Moet ik nu weer een hele procedure voor gewetensbezwaren door?’
AKKOORD, PARADISO was vorige maand voller toen voorheen Prince er een sneak preview gaf, maar doorgewinterde privacy-actievoerders waren zeer gelukkig met de honderdvijftig verontrusten die zondagavond bij het debat over identificatieplicht en etnische registratie verschenen.

Rob van den Hoven van Genderen van het VNO/NCW bracht de bezwaren van de ondernemers naar voren: een toename van de administratieve lasten en een buitenproportionele straf voor werkgevers die niet aan de registratieplicht voldoen: vier jaar cel. ‘Zijn er geen betere redenen te bedenken om werkgevers zo lang op te sluiten?’ Het VNO/NCW raadt zijn leden niet aan bij voorbaat elke medewerking te weigeren, maar wel te protesteren tegen ongewenste uitwassen. Een werkgever die zijn werknemers van hun plichten op de hoogte heeft gesteld, kan toch niet worden gestraft als zij weigeren zich te identificeren c.q. een kopie van hun identiteitsbewijs in te leveren?
Zo'n werknemer is Judith de Lang. Haar werkgever, de Universiteit Utrecht, heeft haar contract sinds 1 januari 1995 niet verlengd omdat zij weigerde aan de identificatieplicht te voldoen. Voor Judith de Lang is dat een gewetenskwestie. Zij kent de problemen van niet-legale vluchtelingen van nabij en heeft geconstateerd dat er steeds vaker een verwijtende blik wordt geworpen op de meest kwetsbaren in de maatschappij, alsof die de oorzaak zijn van alle problemen. Aan gezien de politiek niets doet om de beeldvorming over vluchtelingen positief te beinvloeden, is zij bewust 'burgerlijk ongehoorzaam’. Een relatief kleine daad van verzet, zegt zij zelf, zij wordt immers - anders dan degenen die naar Nederland zijn gevlucht - niet in haar leven of gezondheid bedreigd en zij hoeft niet voor haar politieke overtuiging huis en haard te verlaten. Maar haar baan is zij wel kwijt en de toegang tot de universiteit is haar ontzegd.
Ella Kalsbeek was onder de indruk van het persoonlijke en principiele verhaal van Judith de Lang. Zij is Tweede-Kamerlid voor de PvdA en was woordvoerder voor die partij toen de wet op de beperkte identificatieplicht werd behandeld. Zij was opvallend genoeg als enige wetgever die voor de wet had gestemd aanwezig - het CDA en de VVD waren op geen enkele wijze tot deelname aan het debat te bewegen. De steun van Ella Kalsbeek voor deze volgens haar uitdrukkelijk beperkte identificatieplicht kwam mede voort uit haar grote bewaren tegen een algemene identificatieplicht, waar de rechtse partijen alle heil van verwachten. 'Maar je kunt niet meer in een zomerjurk op straat lopen als je altijd een legitimatiebewijs moet meenemen. Bovendien: helpt zoiets wel tegen criminele activiteiten? Vraagt een inbreker zich af: heb ik m'n bivakmuts, m'n klauwhamer en m'n identiteitsbewijs wel bij me? En ten derde is er het gevaar van willekeur als iedereen voor controle op straat kan worden aangehouden. Maar dit is een wet die redelijk evenwichtig in elkaar zit. Een goed middel om voetbalvandalisme, zwart rijden in het openbaar vervoer en fraude te bestrijden. Vandaar ook dat er zo weinig kritiek is gekomen, veel minder dan bij andere wetsontwerpen. Natuurlijk, hier en daar worden fouten gemaakt bij de uitvoering. In Rotterdam bijvoorbeeld is de politie teruggefloten door de minister omdat ze elke buitenlander ouder dan twaalf jaar per brief sommeerde voortaan een identiteitsbewijs bij zich te hebben.
Maar een wet is nog niet slecht als hij slecht wordt uitgevoerd. Wat deze wet betreft, zijn er nog geen strafrechtelijke sancties toegepast. Dat komt pas na 1 juni 1995, als de daadwerkelijke controle plaats gaat vinden. De Universiteit Utrecht heeft volgens mij in het geval van Judith de Lang onzorgvuldig geopereerd. Met name omdat niet is gereageerd op haar verzoek om een principieel gesprek. Een rechter zal waarschijnlijk kijken of strafoplegging wel een redelijk middel is in het geval van gewetensbezwaarden zoals Judith de Lang. Daarom verwacht ik niet dat er altijd straf zal worden opgelegd.’
Er zijn meer redenen waarom rechters niet happig zullen zijn op deze wet. Jurist Thomas Spijkerboer vroeg zich af of er geen sprake is van misbruik van overheidsbevoegdheid als de belastingwetgeving als sanctie wordt gebruikt om legitimatie af te dwingen. Het is bovendien de vraag of de belastingdienst hieraan zal meewerken; het is immers een hoop extra administratief werk om weigerende 'anoniemen’ voor het hoogste tarief aan te slaan, hetgeen later toch weer zal moeten worden verrekend. En de rechter lijkt nu al problemen te hebben met een plicht tot identificatie voor mensen die allang bekend zijn. Een aanvrager van een ww-uitkering die weigerde zich te identificeren, is door de arrondisementsrechtbank in het gelijk gesteld. Een juridisch medewerker van het FNV verklaarde dat hij zich daarop zal beroepen bij een kort geding tegen zijn eigen vakbond.
EXTRA AANDACHT was er voor de etnische registratieplicht die voortkomt uit de Wet Bevordering Evenredige Arbeidsdeelname Allochtonen, een initiatiefvoorstel van GroenLinks, D66 en de VVD. 'Registratie voor een goed doel’, noemde discussievoorzitter Andree van Es dit. Mohammed Rabbae van GroenLinks vindt elke registratie eigenlijk uit den boze, maar in dit geval moes ten kosten en baten van registratie tegen elkaar worden afgewogen. Overigens zag hij de positieve effecten van de wet nog niet, gezien het gebrek aan medewerking van de werkgevers. Rob van den Hoven van Genederen: 'Ook deze wet veroorzaakt veel onrust in bedrijven. Veel mensen weigeren op basis van afkomst te worden geregistreerd. Daardoor zal de wet waarschijnlijk niet het gewenste effect bereiken. Bovendien is het criterium “komend van elders” erg vaag.’
Men vroeg zich af of een registratie naar afkomst nu werkelijk nodig is. Als je wilt weten hoeveel vrouwen ergens werken, is een eenvoudige telling toch ook genoeg? Jan Holvast van de onlangs opgeheven Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie stelde vast dat de oplossing overal steeds meer in registratie wordt gezocht; alternatieven worden niet eens meer overwogen. Mohammed Rabbae had daar ook geen antwoord op.
FUAD HUSSEIN van de Vluchtelingen Organisatie Nederland maakte indruk met zijn betoog dat van elke vluchteling in Nederland al dikke dossiers bestaan met al z'n gegevens, z'n overtuiging, z'n politieke en andere activiteiten. Dat is vervelend, maar het is een realiteit. Uiteindelijk, zei hij, is het allemaal een kwestie van je huidskleur. Die kun je niet veranderen - maar daarop word je in de praktijk op straat juist aangehouden.
Er kwamen ook voordelen van een identificatieverplichting ter sprake. Op het AMC bijvoorbeeld is die ingevoerd om persoonsverwisselingen te voorkomen, maar vooral omdat de bijstandswet niet meer alle medische handelingen vergoedt en ziekenfondsen en verzekeringsmaatschappijen een betere controle eisen. Wie zich niet afdoende kan identificeren, wordt dus alleen nog maar geholpen in levensbedreigende situaties. De maatschappij wordt er niet aardiger op.
Bij de sociale dienst in Den Haag zijn ze niet tegen identificatie om fraude tegen te gaan, maar erkennen ze wel dat dat vreemde consequenties kan hebben: een oudere die bijvoorbeeld geld voor een extra bril aanvraagt bij de bijstand, moet eerst een duur identiteitsbewijs aanschaffen.
Bestuursrechtskundige Berend Vis uit Groningen kwam met de 'verheugende’ mededeling dat de Rijksuniversiteit Groningen ontheffing heeft aangevraagd voor gewetensbezwaarden. Zij het alleen voor hen die de oorlog hebben meegemaakt…
'Zijn we niet te laat?’ vroeg een aantal mensen. Is deze kwestie niet een gelopen race? In het geval van de volkstelling, 25 jaar geleden, hebben 23.000 weigeraars weliswaar de volkstelling niet onmogelijk gemaakt, maar ze zijn ook niet gestraft. En van verdere volkstellingen is afgezien. Bovendien was er toen sprake van een breed maatschappelijk debat over registratie van persoonsgegevens, dat nu geheel verstomd lijkt te zijn. Het zijn slechts enkelingen die in het geweer komen, zoals freelance journalist John Jansen van Galen die van tien opdrachtgevers een brief kreeg met het verzoek zich te legitimeren. Hij weigerde. De vraag is of zijn werkgevers hem kwijt willen, of de belastingdienst bereid is hem te pesten en of een rechter dit een evenredig middel zal vinden.
Een vertwijfelde kreet uit de zaal: 'Vijftien jaar geleden was ik gewetensbezwaarde tegen de militaire dienst. Moet ik nu weer zo'n hele procedure volgen om als gewetensbezwaarde tegen de legitimatieplicht te worden erkend? Kan de overheid je dwingen weer met gewetensbezwaren op de proppen te komen, terwijl mijn bezwaren misschien wel eerder politiek zijn?’ Een andere wanhoopskreet: 'Over enkele jaren lopen we allemaal met een chip in ons oor waar al onze gegevens op staan.’
Andree van Es: 'Dan zijn we nu in elk geval op tijd met deze discussie.’